Hukumu ya kifo si uamuzi pekee unaohusu haki: mshtakiwa lazima awe ameweza kujitetea, kujua ushahidi na kusikilizwa na wakili wake. Nchini Libya, kurejelewa kwa mauaji ya wafungwa mashariki mwa nchi kumeweka suala hili mbele, huku taasisi za mahakama zikiwa bado zimegawanyika kati ya mamlaka hasimu.
Haki iliyokwama katika mgawanyiko wa nchi
Tangu kuanguka kwa Muammar Gaddafi mwaka 2011, Libya haijapata tena mamlaka moja. Serikali ya Umoja wa Kitaifa, iliyoko Tripoli na kutambuliwa na Umoja wa Mataifa, inasimamia magharibi. Mashariki na sehemu ya kusini, Jeshi la Wananchi wa Libya (LAAF), linaloongozwa na Khalifa Haftar, linadhibiti maeneo hayo pamoja na mamlaka na makundi yanayohusiana nalo.
Mgawanyiko huu wa kisiasa unaonekana pia katika mifumo ya usalama na haki. Mahakama za kijeshi mashariki zinafanya kazi katika eneo ambako jeshi la Haftar lina mamlaka ya kiutendaji. Kwa upande wa kikanda, Libya ni mwanachama wa Umoja wa Maghreb ya Kiarabu, lakini shirika hili la Afrika Kaskazini, linaloziunganisha nchi tano, kwa sasa si mfumo hai wa muungano wa kisiasa unaolingana na kambi nyingine za bara.
Mauaji yaliyoripotiwa yametokea baada ya zaidi ya miaka 15 bila mauaji yoyote yanayojulikana nchini. Hivyo yanaibua suala la hatima ya watu waliohukumiwa na pia mamlaka halisi ya taasisi za kiraia mbele ya vyombo vya kijeshi.
Angalau watu 31 wameuawa
Mnamo Agosti 23, 2026, ofisi ya mwendesha mashtaka wa kijeshi wa LAAF ilitangaza kuwa watu kumi waliohukumiwa kwa mauaji na makosa yanayohusiana na ugaidi wameuawa kwa kupigwa risasi. Mashirika ya haki za binadamu baadaye yalirekodi angalau watu 31 waliouawa kufikia Septemba 10, kulingana na takwimu zilizotangazwa na Human Rights Watch (HRW) mnamo Oktoba 14. Amnesty International nayo iliripoti angalau mauaji 30 kufikia Septemba 16.
Kwa hiyo, takwimu hizi hazijawasilishwa kama orodha rasmi kamili: zinatokana na ufuatiliaji wa mashirika. HRW pia inasema kuwa angalau wanaume 50 waliozuiliwa katika gereza la kijeshi la Gernada wako katika hatari ya kuuawa hivi karibuni. Takwimu hii inaeleza hatari iliyoripotiwa na shirika hilo, wala si uthibitisho wa mauaji mapya.
Baadhi ya waliohukumiwa walikamatwa Derna na Benghazi wakati au baada ya mapigano kati ya vikosi vya Haftar na makundi yenye silaha, kati ya 2014 na 2018. Mahakama za kijeshi mashariki zilikuwa zimewahukumu mamia ya raia kati ya 2018 na 2021. Angalau hukumu 22 za kifo zilitolewa katika kipindi hicho, kwa mujibu wa HRW.
Kesi za siri, familia zikitengwa
Mashirika ya Libya ya kutetea haki za binadamu na Amnesty yanaeleza kuwa kesi ziliendeshwa kwa faragha, bila familia kupewa taarifa mapema. Inaripotiwa kuwa washtakiwa kadhaa hawakuweza kuchagua wakili wao wala kuzungumza naye faraghani. Watetezi wa haki pia wanasema kuwa baadhi ya ungamo huenda zilipatikana kwa mateso. Madai haya hayajathibitishwa hapa kupitia uchunguzi huru wa mahakama; yameripotiwa na mashirika yaliyoandika taarifa za kesi hizo.
HRW inasema kuwa jamaa hawakupewa taarifa kabla ya mauaji hayo na miili haikukabidhiwa kwa familia, ambazo zimeripotiwa kutoweza kupanga mazishi. Kwa familia, kutokuwepo kwa taarifa na mawasiliano ya mwisho kunaongeza maumivu ya msiba. Kwa wafungwa ambao bado wamehukumiwa, kutokuwa na uhakika kunahusu uwezekano wa kukata rufaa na kuheshimiwa kwa dhamana za kisheria.
Uamuzi wa Baraza la Katiba la Mahakama ya Juu, uliotolewa Novemba 2025, ulitangaza kuwa sheria Na. 4/2017 ilikuwa kinyume na katiba kwa kiwango ambacho iliruhusu mahakama za kijeshi kuwahukumu raia kwa ugaidi na uhalifu dhidi ya dola. Mauaji yaliyoripotiwa yalitekelezwa licha ya uamuzi huo. Pengo kati ya kanuni ya mahakama na utekelezaji wake linaonyesha ugumu wa kuhakikisha maamuzi ya kitaifa yanatekelezwa katika mfumo uliogawanyika.
Suala linalozidi mamlaka za mashariki
Umoja wa Mataifa umetaka mauaji hayo yasitishwe na dhamana za kesi ya haki ziheshimiwe. Serikali ya Umoja wa Kitaifa nayo imeyalaani, huku mashirika ya Libya yakitaka uchunguzi huru. Hata hivyo, misimamo hiyo haisuluhishi hali ya wafungwa wala swali la ni mamlaka gani inaweza kuhakikisha uamuzi unatekelezwa katika eneo lote la nchi.
Wajibu hauishii kwa mahakama za kijeshi mashariki. Mgawanyiko wa taasisi na udhibiti wa vituo vya kizuizini na vikosi vyenye silaha vinadhoofisha upatikanaji wa haki katika maeneo kadhaa. Hata hivyo, suala la sasa linahusu mauaji yanayohusishwa na LAAF; haliruhusu kuchanganya matendo ya mamlaka hizo mbili hasimu wala kutoa hitimisho la jumla kuhusu kesi zote za Libya.
Kwa wakazi, suala la haraka ni la msingi: kujua kama watu ambao bado wanazuiliwa wataweza kupinga hukumu zao mbele ya mahakama huru, na kama mamlaka zitaheshimu uamuzi wa Mahakama ya Juu. Kwa taasisi, suala pia ni kubaini kama mahakama za kijeshi zitazuiliwa kushughulikia tu makosa yaliyofanywa na wanajeshi, kama watetezi wa haki wanavyotaka.
Kurejelewa kwa mauaji ya wafungwa kwa hivyo kunajaribu uwezo wa dola ya Libya kuhakikisha kanuni za pamoja, licha ya mipaka ya maeneo yanayodhibitiwa. Kiashiria kinachofuata kitakuwa hatima ya wanaume takriban 50 waliotajwa kuwa Gernada, pamoja na hatua yoyote madhubuti ya kusimamisha au kupitia upya kesi zao. Katika kiwango cha Afrika Kaskazini na bara zima, suala hili linakumbusha kwamba kuungana tena kisiasa na kulinda haki kunategemea pia utendaji wa kila siku wa mahakama na magereza.



