Kufuta ushuru kunaweza kufungua mlango. Hata hivyo, hakuhakikishi oda za kudumu wala ajira nchini Afrika Kusini. Huko Pretoria, mjadala sasa unahusu uwezo wa kampuni za Afrika Kusini kubadili upatikanaji wa masharti nafuu katika soko la China kuwa uzalishaji wa ndani na mauzo ya nje yenye aina nyingi zaidi.
Upatikanaji rahisi, lakini wa muda
Tangu tarehe 1 Mei 2026, China imeanza kutekeleza mfumo wa ushuru wa sifuri kwa bidhaa zinazostahiki kutoka nchi za Afrika ambazo zina uhusiano wa kidiplomasia nayo. Afrika Kusini ni mojawapo ya nchi hizo. Hatua hiyo imepangwa kutumika hadi tarehe 30 Aprili 2028: ni utaratibu wa muda, wala si makubaliano ya kudumu ya kibiashara.
Utaratibu huo unahusu bidhaa nyingi, lakini haumaanishi kwamba bidhaa zote zinaingia China moja kwa moja bila gharama. Baadhi ya bidhaa zinawekewa viwango vya kiasi vinavyoweza kuingizwa kwa ushuru maalumu, na wauzaji wa nje lazima watimize kanuni za asili ya bidhaa. Kanuni hizo huamua iwapo bidhaa inaweza kuchukuliwa kuwa ya Afrika Kusini ili kunufaika na upendeleo huo. Cheti rasmi pia kinahitajika. Serikali ya Afrika Kusini inaeleza masharti ya kunufaika na utaratibu huo.
Ufunguzi huu wa soko umejengwa juu ya uhusiano muhimu wa kibiashara uliopo tayari. China ndiyo mshirika mkuu wa kibiashara wa Afrika Kusini duniani. Mwaka 2025, biashara kati ya nchi hizo mbili ilifikia rand bilioni 642, kwa mujibu wa takwimu zilizowasilishwa na Waziri wa Biashara, Viwanda na Ushindani wa Afrika Kusini, Parks Tau. Mauzo ya Afrika Kusini kwenda China yalikuwa rand bilioni 222, ikilinganishwa na uagizaji wa rand bilioni 420 kutoka China.
Mauzo ya nje yaongezeka, nakisi yabaki
Alhamisi tarehe 22 Oktoba, katika mkutano uliofanyika Pretoria kuhusu utaratibu huo, Parks Tau alizitaka kampuni zivuke hatua ya kuonyesha nia ya awali na zifunge mikataba. Kwa upande wake, balozi wa China, Wu Peng, alisema biashara kati ya nchi hizo mbili ilikuwa imekaribia dola bilioni 15 kati ya Mei na Agosti, sawa na ongezeko la takriban asilimia 24 kwa mwaka. Inadaiwa kuwa mauzo ya Afrika Kusini yaliongezeka karibu asilimia 25 hadi dola bilioni 5.3, huku uagizaji kutoka China ukifikia dola bilioni 9.47.
Takwimu hizi, zilizotolewa kwenye mkutano na kuripotiwa na vyombo vya habari vya uchumi vya Afrika Kusini, zinaonyesha ongezeko, lakini bado hazionyeshi matokeo halisi ya mfumo wa ushuru. Haziwezi, zenyewe tu, kutofautisha mauzo ya ziada na yale ambayo yangefanyika hata bila hatua hiyo. Pengo kati ya mauzo ya nje na uagizaji pia bado ni kubwa: kwa hiyo, ongezeko la mauzo halitoshi kusawazisha biashara.
Kilimo ni miongoni mwa sekta zinazoweza kunufaika na upatikanaji wa soko kwa gharama nafuu zaidi. Inadaiwa kuwa mauzo ya bidhaa za kilimo za Afrika Kusini kwenda China yalikaribia dola milioni 500 katika miezi minne iliyotajwa, yakiwa yameongezeka kwa zaidi ya asilimia 35 kwa mwaka. Machungwa jamii ya citrus, tufaha, matunda yenye kokwa na mvinyo ni miongoni mwa bidhaa zinazoweza kupata masoko mapya. Lakini ushuru ni kipengele kimoja tu: viwango vya afya, vibali vya kuingia sokoni, usafirishaji na uwezo wa kuwasilisha bidhaa mara kwa mara bado ni muhimu.
Hatua hiyo pia inahusu bidhaa zilizosindikwa na za viwandani. Pretoria inasema imeandaa orodha ya bidhaa mia moja zenye thamani iliyoongezwa ili kuzitangaza nchini China, hususan katika sekta za usindikaji wa mazao ya kilimo, vinywaji, kemikali, dawa, vifaa vya tiba, metali zilizosindikwa na magari. Lengo ni kuuza zaidi ya malighafi, kwa kuendeleza usindikaji na minyororo ya uzalishaji nchini Afrika Kusini.
Vyeti, mtihani wa kwanza kwa kampuni
Ili kunufaika na msamaha wa ushuru, wauzaji wa nje lazima wathibitishe asili ya bidhaa zao. Kati ya tarehe 1 Juni na 31 Agosti, Mamlaka ya Mapato na Forodha ya Afrika Kusini, SARS, ilitoa vyeti 25 975 vya asili ya bidhaa. Matangazo ya forodha yaliongezeka kwa asilimia 199 kwa mwaka, kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na Parks Tau na kuripotiwa na SAnews. Idadi hiyo inaonyesha shughuli za kiutawala na kibiashara, lakini haipimi moja kwa moja thamani ya mauzo ya ziada wala faida yake.
Kanuni hizo zinaweza kuwa mzigo mkubwa zaidi kwa kampuni ndogo, ambazo zina wafanyakazi wachache wenye utaalamu wa kuandaa nyaraka na kupanga usafirishaji. Wauzaji wakubwa wa nje mara nyingi wana vifaa na uwezo bora wa kugharamia masharti hayo. SARS inasema kuwa utaratibu huo utatumika kwa miaka miwili na kwamba baadhi ya bidhaa bado zitawekewa viwango vya kiasi. Mamlaka ya forodha ya Afrika Kusini inaeleza kuhusu vyeti na kanuni za asili ya bidhaa.
Kwa wazalishaji wa kilimo, upatikanaji wa soko unaweza kuchochea mauzo na shughuli katika mashamba, vituo vya kupanga na kufungasha bidhaa, na sekta ya usafirishaji. Kwa wafanyakazi na maeneo ya uzalishaji, manufaa yatategemea kiwango cha thamani iliyoongezwa kinachozalishwa nchini. Ongezeko la mauzo ya nje halihakikishi moja kwa moja kupanda kwa mishahara au ajira, hasa iwapo bidhaa zinazouzwa nje bado hazijasindikwa sana.
Hatua inayofuata inajadiliwa pia kikanda
Parks Tau anaeleza kuwa upatikanaji wa sasa ni hatua moja, huku Pretoria na Beijing zikijadiliana kuhusu makubaliano ya awali ya kudumu zaidi ndani ya Umoja wa Forodha wa Kusini mwa Afrika (SACU), unaojumuisha Afrika Kusini, Botswana, Lesotho, Namibia na Eswatini. Lengo la Afrika Kusini ni kupata uhakika zaidi baada ya 2028, huku kukiwa na dhamana kwa kampuni na ajira za ndani. Kwa hiyo, mazungumzo hayo yanawahusu pia majirani zake, ambao uchumi wao umeunganishwa kupitia umoja huo wa forodha.
Katika kiwango cha bara, utaratibu wa China unawapa wauzaji wa nje wa Afrika fursa ya kutafuta masoko mbalimbali, lakini manufaa yatatofautiana kulingana na uwezo wa uzalishaji, miundombinu na bidhaa zinazostahiki katika kila nchi. Kwa Afrika Kusini, kipimo kitakuwa halisi: je, oda zitakazopatikana kufikia 2028 zitasababisha usindikaji, uwekezaji na ajira zaidi, au hasa ongezeko la muda la kiasi cha bidhaa? Mazungumzo yajayo kati ya China na SACU, pamoja na mwenendo wa mauzo ya nje baada ya miezi ya kwanza ya utaratibu huo, yatatoa dalili thabiti zaidi.
Kwa hiyo, changamoto ya Pretoria si kusafirisha bidhaa nyingi zaidi kwenda China pekee. Pia ni kuimarisha sekta zinazoweza kutimiza viwango vya soko, kufanya sehemu kubwa zaidi ya usindikaji nchini Afrika Kusini na, hatimaye, kupunguza pengo kati ya bidhaa ambazo nchi inauza na zile inazonunua.



