Utalii wa Afrika Kusini waingia hatua ya utekelezaji
Pretoria, swali si tena tu jinsi ya kuvutia wageni. Sasa ni jinsi ya kubadili idadi hiyo ya wageni kuwa barabara zinazopitika, vivutio vilivyo tayari kupokea mitaji na ajira endelevu kwa raia wa Afrika Kusini. Katika nchi ambako mikutano mikubwa mara nyingi huzalisha matangazo mengi lakini miradi michache inayoonekana, suala kuu si uwezo uliopo bali uwezo wa kutekeleza.
Mabadiliko haya ya mwelekeo yanatokea wakati mazingira ni mazuri. Mwaka 2025, Afrika Kusini ilipokea watalii milioni 10.5 wa kimataifa, rekodi ya juu kabisa iliyozidi viwango vya kabla ya janga la corona. Sekta hiyo pia imepata tena uzito katika uchumi wa taifa, ikiwa na mchango unaokadiriwa kuwa asilimia 4.9 ya Pato la Taifa mwaka 2024, kulingana na mamlaka za utalii za Afrika Kusini.
Kwa Afrika Kusini, ambayo mji mkuu wake ni Pretoria, utalii si sekta ya kujijengea taswira tu. Unahusisha usafiri, hoteli, mikahawa, waongoza watalii, biashara ndogo ndogo na serikali za mitaa. Pia ni sehemu ya mwelekeo wa SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, kwani zaidi ya robo tatu ya watalii walioingia mwaka 2025 walitoka katika nchi jirani za eneo hilo.
Mkataba wa kuhamisha miradi kutoka karatasi hadi utekelezaji
Tarehe 26 Agosti 2026, serikali ya Afrika Kusini ilirasimisha ushirikiano wa kimkakati kati ya Wizara ya Utalii na Wizara ya Ujenzi wa Umma na Miundombinu. Mkataba huo utadumu kwa miaka mitatu. Unapanga idara ya Ujenzi wa Umma kutoa utaalamu kuhusu uwekezaji, uundaji wa miradi na ushauri wa miamala. Lengo lililotajwa liko wazi: kuifanya miradi ya kipaumbele ya utalii iweze kupata ufadhili, yaani iandaliwe vya kutosha ili kuwashawishi wawekezaji na wafadhili wa sekta binafsi.
Mpango huo unategemea Infrastructure South Africa, mpango wa Wizara ya Ujenzi wa Umma na Miundombinu unaohusika na kupanga, kusimamia na kutekeleza miradi ya miundombinu. Uhusiano huu si suala dogo la kiutawala. Unaonyesha kuwa Pretoria inajaribu kurekebisha udhaifu unaojirudia: miradi kutangazwa bila kuandaliwa vizuri, bila kuwekwa katika awamu zinazofaa au kukwama kutokana na ucheleweshaji wa utekelezaji.
Waziri wa Utalii, Patricia de Lille, alieleza azma hiyo kwa maneno ya moja kwa moja: ni lazima uwezo wa utalii ubadilishwe kuwa miradi inayoweza kupata ufadhili, kisha uwekezaji na hatimaye ajira. Mwenzake wa Ujenzi wa Umma, Dean Macpherson, anatetea mantiki hiyo hiyo ya utekelezaji: kuhamisha miradi “kutoka kwenye mipango ya karatasi” hadi kwenye maeneo halisi ya ujenzi.
Mchakato huu hauanzi kutoka sifuri. Mapema Agosti 2026, kamati ya Bunge ya Utalii ilipokea taarifa ya maendeleo kuhusu miradi 71 ya miundombinu ya utalii ambayo tayari ilitekelezwa kwa msaada wa Benki ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika. Kwa mujibu wa taarifa hiyo, miradi 54 imekamilika kwa vitendo, 30 imefikia hatua ya kufungwa kiutawala, na miundombinu yenye thamani ya takriban randi milioni 885 imewasilishwa. Ripoti hiyo hiyo inataja ajira 1,323 zilizoundwa na SME 299 pamoja na wakandarasi wadogo walionufaika.
Jambo ambalo Pretoria inalenga kurekebisha
Ushirikiano kati ya wizara hizo mbili unalenga kikwazo kinachofahamika vyema nchini Afrika Kusini: nchi hiyo inajua kuvutia wageni, lakini bado inakumbwa na ugumu wa kubadili baadhi ya vivutio kuwa bidhaa imara za utalii. Vikwazo hivyo ni vya moja kwa moja pia. Bunge limebainisha ucheleweshaji unaotokana na utendaji mbovu wa wakandarasi, shinikizo la bajeti, uharibifu wa makusudi, ucheleweshaji wa manispaa na migogoro ya jamii. Kwa maneno mengine, tatizo si la fedha pekee. Pia ni la kiufundi, la maeneo husika na la kitaasisi.
Kwa mamlaka za umma, kuna malengo mawili. Kwanza, kuboresha ubora wa miradi iliyopo ili kuvutia mitaji ya sekta binafsi. Pili, kuzuia uwekezaji wa utalii kujikita katika maeneo machache ambayo tayari yanajulikana, wakati serikali inataka kupanua ramani ya vivutio na kuongeza manufaa kwa jamii. Bunge limependekeza kupewa kipaumbele kwa miradi michache lakini mikubwa na yenye kuleta mabadiliko ya kimuundo, badala ya kutawanya rasilimali.
Kwa biashara ndogo ndogo, manufaa yanaweza kuwa makubwa ikiwa miradi itakamilika. Utalii wa Afrika Kusini unaendeleza mnyororo mpana wa thamani: ujenzi, matengenezo, usafiri wa ndani, kazi za mikono, malazi, huduma za chakula, usalama na uongozaji wa watalii. Hata hivyo, manufaa hayo hubaki dhaifu iwapo vivutio havitunzwe, manispaa hazitafuatilia au miradi itajengwa bila mashauriano ya eneo husika. Mifano ya baadhi ya maeneo iliyotajwa na wabunge, ikiwemo miundombinu inayosubiri kukamilishwa Limpopo, inaonyesha kuwa uratibu na maeneo husika ni wa msingi.
Mazingira ya uchumi pia yanachochea kasi ya utekelezaji. Katika Mkutano wa Uwekezaji wa Afrika Kusini wa 2026, uliofanyika Machi 31, nchi ilipata ahadi za uwekezaji zenye thamani ya randi bilioni 889.8 katika miradi 81, huku lengo la kitaifa likipandishwa hadi randi trilioni 3 za uwekezaji mpya kwa kipindi cha miaka mitano. Sasa sekta ya utalii inataka kunufaika kwa kiasi kinachoonekana zaidi na mwelekeo huo wa jumla, kama ilivyo sekta za nishati, usafirishaji na viwanda.
Kwa sasa, mkutano mmoja utakuwa kipimo. Mkutano wa pili wa Uwekezaji katika Miundombinu ya Utalii utafanyika Johannesburg, kuanzia Septemba 30 hadi Oktoba 1, 2026. Mkutano huo utaonyesha iwapo ushirikiano huo mpya utazalisha orodha ya kuaminika ya miradi iliyo tayari kufadhiliwa, au utaendeleza tu lugha ya ahadi. Kwa Kusini mwa Afrika, umuhimu wake unapita mipaka ya Afrika Kusini: iwapo Pretoria itaweza kuunganisha miundombinu, uwekezaji na wageni wa kikanda, inaweza kuimarisha mfumo wa utalii uliounganishwa zaidi na SADC na wenye manufaa zaidi kwa uchumi wa maeneo husika.



