Mjini Durban, kumchagua diwani hakuhusu tu mjadala wa huduma za umma. Katika baadhi ya maeneo ya uchaguzi, ushindani wa kisiasa umeambatana na vitisho na mauaji yaliyolenga watu mahususi. Uchaguzi wa manispaa wa Afrika Kusini wa 2021 ulipokaribia, vurugu hizi ziliibua swali la moja kwa moja: ni nani anayeweza kufanya kampeni na kutekeleza wadhifa bila kutishwa?
Katika KwaZulu-Natal, ushindani wa kisiasa wa mitaa uko chini ya shinikizo
Durban ni kitovu kikuu cha mijini katika jimbo la KwaZulu-Natal. Jiji hilo ni sehemu ya manispaa ya mji mkuu ya eThekwini, ambayo maamuzi yake huathiri moja kwa moja upatikanaji wa maji, huduma za usafi wa mazingira, usafiri na ukusanyaji wa taka. Kwa hiyo, kiti katika baraza la manispaa humletea mhusika jukumu halisi la umma, lakini pia humwezesha kufikia rasilimali na zabuni zinazoweza kuchochea ushindani.
Kwa miaka mingi, jimbo hilo limekumbwa na mauaji yanayohusishwa na siasa za mitaa. Tume ya uchunguzi ya jimbo, Tume ya Moerane, ilianzishwa kuchunguza chanzo cha msingi cha mauaji ya viongozi wa kisiasa. Kazi yake ilifanyika katika mazingira ambamo ushindani ndani ya vyama, kugombea nyadhifa na maslahi ya uhalifu vinaweza kuingiliana, ingawa si kila mauaji yanaweza kuhusishwa na sababu za kisiasa.
Uchaguzi wa manispaa wa 2021 ulipangwa kufanyika tarehe 1 Novemba, baada ya kuahirishwa kutoka tarehe ya awali ya Oktoba. Tarehe rasmi iliwekwa na mamlaka za Afrika Kusini. Huu ulikuwa uchaguzi wa sita wa manispaa tangu mwisho wa ubaguzi wa rangi mwaka 1994. Wapigakura walichagua wawakilishi wao wa mitaa, ambao baadaye waliunda mabaraza na kuwateua mameya.
Vitisho vinawalenga pia wagombea na viongozi waliochaguliwa
Wakati wa kampeni, viongozi waliochaguliwa na wanaharakati walizungumzia vitisho dhidi ya madiwani. Mbinu zilizoripotiwa zilijumuisha vitisho vya kuuawa na kuwekewa risasi au maganda ya risasi mbele ya nyumba ya mtu. Simulizi hizi zinaeleza hali ya shinikizo, lakini zenyewe hazitoshi kubaini jumla ya waathiriwa wala nia ya kila shambulio.
Takwimu ya mauaji 43 ya kisiasa iliyotajwa katika taarifa zilizosambazwa wakati huo ilihusishwa na Global Initiative Against Transnational Organized Crime, shirika la utafiti linalokusanya taarifa za kesi zilizoripotiwa. Kwa upande wao, mamlaka za Afrika Kusini zilitangaza idadi ndogo zaidi. Takwimu hizi hazipaswi kuchanganywa na jumla rasmi iliyojumuishwa: mbinu za kuhesabu na kuainisha nia zinaweza kutofautiana. Katika tathmini ya baadaye, shirika hilo lilihesabu mauaji 30 ya kisiasa kwa mwaka mzima wa uchaguzi wa 2021, kwa mujibu wa hifadhidata yake yenyewe.
Tofauti hii inakumbusha changamoto kuu: polisi wa Afrika Kusini hawachapishi kila mara mfululizo wa takwimu tofauti na ulio sawia kuhusu mauaji yaliyolenga watu mahususi. Mara nyingi watafiti hulazimika kulinganisha taarifa za umma na za vyombo vya habari. Takwimu zinaonyesha mwelekeo na ukubwa wa tatizo, lakini haziwezi kuchukua nafasi ya uchunguzi wa mahakama unaobaini waliohusika.
KwaZulu-Natal ilikuwa kitovu cha sehemu kubwa ya wasiwasi. Tafiti kuhusu mauaji yaliyolenga watu mahususi katika jimbo hilo zinaeleza uhusiano unaowezekana kati ya mapigano ya kisiasa, mitandao ya uhalifu na ushindani katika sekta ya teksi za abiria, ambako kudhibiti njia kunaweza kuwa na umuhimu mkubwa wa kiuchumi. Haimaanishi kwamba mambo haya yanaeleza kila mauaji: mazingira na washukiwa lazima wabainishwe kwa kila kesi.
Wadhifa wa manispaa una umuhimu wa kisiasa na kiuchumi
Madiwani mara nyingi ndio viongozi wa umma walio karibu zaidi na wakazi. Wanapokea malalamiko kuhusu huduma, hushughulikia masuala ya mitaa na kushiriki katika maamuzi ya manispaa. Ukaribu huu unaweza kuwafanya wakabiliwe zaidi na shinikizo la wenyeji, liwe linatoka kwa ushindani wa vyama, makundi ya uhalifu au watu wanaotaka kushawishi ugawaji wa mikataba na nyadhifa.
Kwa ANC, iliyokuwa madarakani kitaifa wakati huo, uchaguzi wa manispaa ulikuwa pia mtihani wa kisiasa. Chama hicho kilikuwa kinakabiliwa na kupungua kwa uungwaji mkono. Hata hivyo, vurugu hazikuhusu vyama vilivyokuwa serikalini pekee: wagombea na wanaharakati wa vyama vingine pia wangeweza kuwa hatarini. Kampeni inapovurugwa, si viongozi tu wanaokosa kufanya siasa kwa usalama. Hali hiyo hupunguza uwezo wa wapigakura kulinganisha sera na kushiriki kwa uhuru.
Ukosefu wa ajira, uliotajwa na wadau wa dini wa eneo hilo kuwa sababu ya kukatishwa tamaa na ushindani wa nyadhifa zinazolipwa, ni sehemu ya muktadha, si maelezo ya kutosha. Kueleza mauaji kwa umaskini au ukosefu wa ajira pekee kungepuuza taratibu mahsusi zinazopaswa kuchunguzwa: uteuzi wa wagombea, migogoro ya ndani, zabuni za umma, ulinzi wa mashahidi na ufanisi wa uchunguzi.
Wakati huo, mashirika ya kiraia na viongozi wa dini walipendekeza upatanishi, mazungumzo na usaidizi kwa watoa taarifa. Juhudi hizi zinaweza kusaidia kuzuia mivutano na kuripoti vitisho. Hata hivyo, haziwezi kuchukua nafasi ya ulinzi wa polisi, uchunguzi huru wala mashtaka pale ushahidi unapowezesha.
Somo kwa demokrasia ya mitaa kusini mwa Afrika
Uchaguzi wa manispaa wa Afrika Kusini haufanyiki chini ya ECOWAS, shirika la Afrika Magharibi, bali katika eneo la Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, SADC. Uchaguzi wa 2021 ulihusu hasa taasisi za mitaa za Afrika Kusini. Hata hivyo, uliibua swali pana zaidi la kikanda: ushindani wa kisiasa ulio wazi unawezaje kuhakikisha wakati viongozi wa mitaa wanatishiwa?
Tume ya Moerane na kuundwa kwa vikosi maalumu vya polisi vya kuchunguza mauaji ya kisiasa vinaonyesha kuwa taasisi zilitambua suala hilo. Hata hivyo, kuendelea kwa mashambulizi kunazua maswali kuhusu kuzuia vitendo hivyo, kuratibu uchunguzi na kuwalinda watu wanaofichua matukio. Kwa wakazi, suala hilo huonekana pia katika huduma za manispaa: utawala unaodhoofishwa na ushindani na hofu unaweza kushindwa kujibu mahitaji ya kila siku kwa ufanisi.
Takwimu zilizochapishwa baada ya uchaguzi zinathibitisha kuwa vurugu za kisiasa zinaendelea kufuatiliwa nchini Afrika Kusini, lakini haziruhusu kila mauaji kuchukuliwa kuwa mauaji ya kisiasa. Kwa hiyo, umakini unahitajika katika nyanja mbili: kubaini ukweli kwa umakini na kulinda uwezo wa wagombea, viongozi waliochaguliwa na jamii kushiriki katika maisha ya umma. Durban na kwingineko nchini, usalama wa wadau wa mitaa ni sehemu muhimu ya ubora wa demokrasia.
Ili kupata muktadha wa tarehe za uchaguzi, masuala ya mitaa na mwelekeo ulioandikwa, tazama taarifa kuhusu tarehe rasmi ya uchaguzi wa manispaa wa Afrika Kusini wa 2021, uchunguzi wa Moerane kuhusu mauaji ya kisiasa KwaZulu-Natal na uchambuzi wa Taasisi ya Mafunzo ya Usalama kuhusu mauaji yaliyolenga watu mahususi.



