Urithi wa mijini unaokaliwa hadi leo
Katika visiwa vya Komoro, urithi si mabaki yaliyofungiwa nyuma ya uzio tu. Huko Moroni, Ikoni, Itsandra, Ntsudjini, Domoni na Mutsamudu, vichochoro bado vina shughuli za kila siku, safari za kwenda shule, maduka ya jirani na desturi zinazopitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine. Ni miji hiyo sita ya kale, ambayo yote bado inakaliwa, iliyoifanya Komoro kupata hadhi yake ya kwanza ya urithi wa dunia wa UNESCO Julai 2026.
Tarehe 29 Agosti 2026, utambuzi huo ulionekana wazi zaidi Ikoni, wakati cheti rasmi cha kuingizwa kwenye orodha kilipokabidhiwa kwa mamlaka za Komoro. Tukio hilo liliendeleza hatua ambayo tayari ilikuwa ya kihistoria kwa Moroni, mji mkuu wa Muungano wa Komoro, na kwa nchi nzima ambayo hadi wakati huo haikuwa na eneo lolote katika Orodha ya Urithi wa Dunia.
Miji iliyoundwa na Bahari ya Hindi
Miji hii ya kale si mandhari yaliyoganda katika wakati. UNESCO inaieleza kama vituo vya mijini vilivyoanza kuibuka tangu karne ya 11 na kuwa majimbo ya miji katika karne ya 14 na 15, wakati wa usultani wa Komoro. Umuhimu wake unatokana na mpangilio wake wa mijini na pia nafasi yake katika biashara ya Bahari ya Hindi, kati ya Afrika Mashariki, ulimwengu wa Kiarabu na maeneo mengine ya mwambao wa Bahari ya Hindi.
Historia hii inasomeka katika vifaa vilivyotumika kujenga miji hiyo. Chokaa, miamba ya volkano na mbao vilitoka katika visiwa hivyo. Kwa hiyo, usanifu huu ulijengwa kwa kuzingatia mandhari ya eneo hilo, bila kuiga mtindo mmoja kutoka nje. Hilo pia ndilo linaloifanya miji hii kuwa ya kipekee katika eneo ambalo biashara na dini ziliunganisha kwa muda mrefu pwani za Waswahili, Zanzibar na Rasi ya Arabia.
Mamlaka za utamaduni za Komoro ziliendesha mchakato wa kuwania hadhi hiyo kwa miaka kadhaa. Nyaraka za maombi ziliwasilishwa kwa UNESCO mwanzoni mwa 2025, kisha zikachunguzwa katika kikao cha 48 cha Kamati ya Urithi wa Dunia mjini Busan, Jamhuri ya Korea. Uandikishaji huo pia uliwasilishwa kama njia ya kusawazisha vyema orodha ambayo kwa muda mrefu ilitawaliwa na maeneo mengine ya dunia.
Heshima, lakini pia wajibu
Utambuzi huo unabadilisha mtazamo kuhusu miji hii, lakini zaidi ya yote unaongeza wajibu. Kuingizwa kwenye orodha ya urithi wa dunia kunahitaji hatua za uhifadhi, ufuatiliaji na usimamizi endelevu wa eneo hilo. UNESCO inasisitiza kuwa utambuzi huo haumaanishi kuligeuza eneo kuwa jumba la makumbusho lisilo na paa: unaipa serikali, mamlaka za mitaa na wakazi wajibu wa kulinda thamani ya eneo hilo.
Komoro, suala hili ni nyeti. Miji hiyo ya kale bado inakaliwa, lakini inabadilika. Nyumba zinageuzwa kuwa maduka, baadhi ya familia zinahama, na ujuzi unaohusiana na ujenzi, ukarabati wa nyumba za zamani au desturi za kijamii za vitongoji unadhoofika. Hivyo basi, changamoto si kulinda kuta pekee. Ni kudumisha jamii hai katika vituo vya mijini ambako shinikizo la ardhi, mahitaji ya kisasa na kumbukumbu za pamoja huishi pamoja bila kukubaliana kila mara.
Kwa wakazi, uandikishaji huo unaweza kufungua fursa za moja kwa moja. Unaweza kukuza utalii wa kitamaduni, kuenzi ufundi, kusaidia waongoza watalii wa eneo hilo na kuongeza mwonekano wa usanifu ambao mara nyingi haujulikani nje ya visiwa hivyo. Lakini ahadi hiyo ina maana tu ikiwa manufaa yatagawanywa. La sivyo, kuna hatari ya hadhi hiyo kuvutia watu bila kuimarisha vitongoji vilivyoiwezesha kupatikana. Mtazamo huu unaoanzia katika maisha ya mijini ni muhimu kwa Moroni na pia Domoni au Mutsamudu.
Uandikishaji huu wa kwanza unasema nini kuhusu Komoro
Maombi ya Komoro pia ni sehemu ya mwelekeo mpana zaidi. UNESCO imeifanya uwakilishi sawia katika Orodha ya Urithi wa Dunia kuwa suala muhimu, hasa kwa nchi ndogo za visiwa zinazoendelea, au SIDS, kundi ambalo Komoro ni mwanachama wake. Julai 2026, Kamati ya Urithi wa Dunia ilipitisha mkakati maalumu kwa nchi hizo wa mwaka 2026 hadi 2034.
Mwelekeo huu ni muhimu kwa Komoro, ambayo ni mwanachama wa Umoja wa Afrika tangu 1975 na wa Tume ya Bahari ya Hindi, shirika la kiserikali linalojumuisha nchi tano za visiwa katika eneo hilo. Katika eneo hili la Afrika Mashariki na Bahari ya Hindi, masuala ya urithi yanakutana na yale ya tabianchi, utalii, urithishaji wa utamaduni na mamlaka ya visiwa kusimulia historia yao wenyewe.
Kwa mtazamo wa bara zima, basi, kuingizwa kwa miji ya kale ya Komoro kwenye orodha ni zaidi ya heshima ya ishara. Kunaonyesha kuwa nchi ndogo ya visiwa inaweza kutambuliwa kwa urithi wake wa kipekee wa mijini, bila kuupunguza kuwa wa kigeni au kuufungamanisha na migogoro ambayo mara nyingi hutawala habari. Pia kunakumbusha kuwa barani Afrika, miji ya kihistoria si vitu vya kufanyiwa utafiti tu: bado ni maeneo yanayokaliwa, yanayogombaniwa, yanayobadilika na kurithishwa. Kwa Moroni, swali la kweli linaanza sasa: urithi huu unaweza kulindwaje bila kuwatenga watu ambao bado wanaishi humo?



