Wakati kurejea kunakuwa suala la usalama
Kwa maelfu ya familia za Kongo zilizoishi Tanzania kwa miaka mingi, kurejea si suala la umbali pekee. Kwanza kabisa ni suala la njia, kijiji walikotoka, usalama na utu.
Katika mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, mambo hayo bado ni tete. Mapigano, kuhama kwa lazima na mabadiliko ya udhibiti katika maeneo mbalimbali vinaendelea kuathiri maamuzi ya wakimbizi, mbali zaidi ya matangazo ya kidiplomasia.
Mkutano wa pande tatu uliofanyika Lubumbashi, Haut-Katanga, kwa hiyo ulijadili suala linaloonekana rahisi: jinsi ya kupanga kurejea kwa hiari bila kuwarudisha watu katika maeneo ambayo bado yanakabiliwa na vurugu. Jibu lake ni tata zaidi kuliko ratiba.
Hadi tarehe 31 Machi 2026, mfumo wa Umoja wa Mataifa ulikuwa umerekodi wakimbizi 87 163 wa Kongo nchini Tanzania. Wengi wanaishi eneo la Kigoma, hasa katika Nyarugusu, mojawapo ya kambi kuu nchini humo.
Suala la kibinadamu linalohusiana na vita vya Kivu
Suala la wakimbizi wa Kongo nchini Tanzania haliwezi kutenganishwa na mgogoro wa usalama mashariki mwa DRC. Tangu mzozo ulipozidi Kivu Kaskazini na Kivu Kusini, watu wameendelea kukimbilia nchi jirani. UNHCR inasema hali mashariki mwa nchi imesababisha watu wengine kuhama na kuathiri nchi kadhaa za hifadhi katika eneo hilo.
Kwa upande wake, Human Rights Watch iliandika mwezi Juni 2026 kuhusu kuwekwa kizuizini kiholela, mauaji na kuandikishwa kwa lazima kulikofanywa na M23 na Jeshi la Ulinzi la Rwanda mashariki mwa Kongo. Hali hiyo inathibitisha kuwa kurejea katika baadhi ya maeneo bado ni jambo nyeti.
Katika muktadha huu, tahadhari ya UNHCR inaendana na msimamo wake wa kawaida: kurejea kunapaswa kuwa kwa hiari, kwa uelewa kamili na kwa usalama. Shirika hilo linakumbusha kuwa halihimizi urejeshwaji katika maeneo yanayoonekana kuwa hatari, hasa Ituri, Kivu Kaskazini na Kivu Kusini.
Tanzania, kwa upande wake, bado ni nchi muhimu ya kuwahifadhi watu katika eneo la Maziwa Makuu. Takwimu za UNHCR zinaonyesha kuwa bado inahifadhi wakimbizi wengi, waliokusanyika hasa kaskazini-magharibi, huku Nyarugusu ikiwa kitovu kikuu.
Yaliyoamuliwa Lubumbashi
Mkutano wa nane wa tume ya pande tatu ya DRC-Tanzania-UNHCR ulifunguliwa Lubumbashi tarehe 25 Agosti 2026. Uliwakutanisha wataalamu kutoka pande hizo tatu ili kuandaa mwongozo wa urejeshwaji wa hiari wa wakimbizi wa Kongo wanaoishi Tanzania.
Lengo ni kufafanua mambo kadhaa ya vitendo: maeneo yanayoonekana kufaa kwa kurejea, njia za kuwapa wakimbizi taarifa, taratibu za usafiri na mapokezi, pamoja na ufuatiliaji baada ya kuwasili. Kwa sasa, hakuna ratiba kamili iliyotangazwa.
Serikali ya Kongo, kupitia Wizara ya Mambo ya Ndani, inasema inataka kushirikiana na Tanzania na UNHCR kuwasaidia raia wanaotaka kurejea. Inasisitiza umuhimu wa kupata mahali pa kurejea «salama na penye ulinzi», iwe ni walikotoka au eneo jingine la makazi. Tahadhari hii ni muhimu: inakumbusha kuwa kurejea si tu hatua ya kiutawala.
Tanzania, kwa upande wake, imesisitiza tena kuwa itaendelea kuwapa hifadhi wale ambao hawako tayari kurejea. Msimamo huu unaendeleza utamaduni wa ukarimu ambao tayari umesisitizwa na UNHCR, huku ukiendeleza shinikizo la kupata ufadhili unaohitajika kwa kuwahudumia.
Jinsi kurejea kutakavyobadili maisha ya familia na serikali ya Kongo
Kwa wakimbizi, kuna mambo mawili muhimu. Wanataka kurejea katika maisha ya kawaida, lakini pia kuepuka kurejea mapema katika maeneo ambako huduma za msingi bado ni dhaifu na mstari wa mapigano unabadilika. Mashariki mwa Kongo, kurejea kwa familia kuna maana tu ikiwa kunaweza kuwa kwa kudumu.
Kwa Kinshasa, suala hili ni la kisiasa na la kibinadamu pia. Kupanga kurejea kwa hiari kunaonyesha kuwa serikali inawafuatilia raia wake hata nje ya mipaka. Lakini pia kunailazimisha serikali kujibu swali kuu: ni lini maeneo walikotoka yatakuwa salama kweli?
Hapa, mamlaka ya Kongo yanakabiliwa na mvutano unaojulikana katika eneo la Maziwa Makuu. Kwa upande mmoja, shinikizo la kibinadamu linahimiza kurejea kwa haraka. Kwa upande mwingine, hali halisi ilivyo inahitaji kutokuchanganya urejeshwaji na suluhisho la kudumu. Hapo ndipo uratibu na UNHCR unapokuwa muhimu.
Ufadhili pia utakuwa na umuhimu mkubwa. Kwa miezi kadhaa, UNHCR imekuwa ikisisitiza kuwa mahitaji yanayotokana na hali ya Kongo yanahusu nchi kadhaa za eneo hilo, zikiwemo Tanzania, na kwamba rasilimali ziko chini ya shinikizo. Bila msaada wa kutosha, mwongozo huo unaweza kubaki waraka mwingine wa kazi tu.
Mchakato wa kikanda wa kufuatilia
Suala hili linahusu zaidi ya njia ya Lubumbashi-Kigoma. Ni sehemu ya majadiliano mapana kuhusu wakimbizi, kurejea kwa hiari na utulivu katika eneo la Maziwa Makuu. Mwezi Juni 2026, DRC ilikuwa tayari imepiga hatua katika kuandaa mwongozo wa pande tatu na Rwanda na UNHCR kuhusu urejeshwaji na ujumuishaji upya wa hiari. Kwa hiyo, mchakato wa kurejea unaendelea katika ngazi kadhaa.
Mchakato huu unaonyesha jambo pana zaidi kuhusu Afrika ya Kati na Afrika Mashariki: migogoro ya usalama haikomei kwenye mipaka, na suluhisho pia hazikomei huko. Tume ya pande tatu, serikali zinazohusika na UNHCR sasa zitahitaji kubadili kanuni hizo kuwa hatua zinazoweza kuthibitishwa, kwa ufuatiliaji makini wa maeneo ya kurejea na ujumuishaji upya.
Kwa Wakongo wa Kinshasa na wale wa Mashariki, swali halisi linabaki lilelile: je, kurejea kunaweza tena kuwa uchaguzi wa maisha, badala ya kuhatarisha maisha? Jibu litakapoendelea kuwa halina uhakika, mwongozo huo utategemea mabadiliko ya hali katika Kivu Kaskazini, Kivu Kusini na majimbo mengine yaliyoathiriwa.



