Kuchakata korosho karibu na mashamba, suala la kimkakati
Nchini Tanzania, korosho hazikosekani. Kinachokosekana zaidi bado ni uwezo wa kuzichakata nchini. Dodoma, suala si kuongeza uzalishaji pekee, bali pia kuhifadhi thamani zaidi nchini kabla malighafi haijaondoka. Hili ni suala la kiuchumi, kijamii na kiviwanda kwa wakati mmoja. Linahusu mapato ya wakulima, ajira vijijini na nafasi ya nchi katika biashara ya Afrika Mashariki.
Mwelekeo huu ni sehemu ya mkakati mpana wa kitaifa. Tanzania inataka kuinua kilimo chake hadi kiwango cha juu zaidi ifikapo 2030, huku ikiimarisha uchakataji wa ndani wa bidhaa zinazouzwa nje. Katika sekta ya korosho, msimamo uko wazi: uzalishaji uendelee kuongezeka, lakini viwanda viende sambamba nao. Serikali pia imeweka sekta hii katika mfumo kupitia Sheria ya Sekta ya Korosho, ambayo imeipa Cashewnut Board of Tanzania jukumu la kudhibiti uzalishaji, upangaji madaraja, uchakataji na biashara.
Uwekezaji wa Algeria wafika wakati sekta inabadilika
Kulingana na Ubalozi wa Tanzania mjini Algiers, kundi la Algeria la Anacard’Or Cashew linapanga kujenga viwanda vitatu vya kisasa vya uchakataji nchini. Kiwanda cha kwanza kinatarajiwa kujengwa Masasi, mkoani Mtwara, kupitia ubia na mshirika wa ndani, Kilimanjaro Nuts Limited. Ratiba inataja maandalizi ya maghala Masasi, kisha kuwasili kwa vifaa kutoka Vietnam kuanzia Januari 2027. Kiasi cha uwekezaji hakijatajwa.
Mradi huu hauanzi kutoka sifuri. Mtwara, eneo la Maranje tayari limetambuliwa kuwa eneo la baadaye la viwanda vya korosho. Cashewnut Board of Tanzania imepata ekari 1 572, sawa na zaidi ya hekta 630, kwa ajili ya viwanda vya uchakataji, maghala, maabara na maeneo ya kuhifadhia bidhaa. Mamlaka pia zinatoa vivutio vya kodi na ardhi ili kuvutia wawekezaji wa Tanzania na wa kigeni.
Katika mkoa huohuo, baadhi ya miundombinu ipo, lakini mfumo wa viwanda bado unahitaji kuimarishwa. Ofisi ya mkoa ya huduma ya Tanzania ya maendeleo ya viwanda inakumbusha kuwa Mtwara ina uwezo mkubwa wa kilimo, lakini msingi wake wa viwanda bado ni mdogo. Hivyo, uchakataji wa mazao ya kilimo ni kipaumbele kinachoonekana wazi, wala si desturi iliyozoeleka.
Uzalishaji waongezeka, lakini viwanda havijaendana nao
Takwimu zinaonyesha pengo hilo. Katika msimu wa 2025/2026, uzalishaji wa korosho Tanzania ulifikia tani 617 683, ongezeko la asilimia 17 kwa mwaka, kwa mujibu wa makadirio yaliyoripotiwa na vyombo vya habari vya kitaifa kutokana na data za sekta. Serikali inalenga tani 750 000 mwaka 2026/2027, kisha tani milioni 1 ifikapo 2030. Wakati huohuo, lengo rasmi ni kuchakata nchini asilimia 60 ya mavuno, kiwango ambacho bado hakijafikiwa.
Tofauti hiyo ni dhahiri. Katika kipindi cha muongo mmoja, nchi tayari imeongeza uzalishaji kutoka tani 155 244 mwaka 2015/2016 hadi zaidi ya tani 617 000 mwaka 2025/2026, kwa mujibu wa takwimu za serikali. Lakini uwezo wa uchakataji bado uko nyuma. Ripoti ya Tanzanian Investment Centre inakadiria kuwa uwezo uliowekwa wa viwanda vikubwa ni takribani tani 140 000 kwa mwaka, chini sana ya kiasi kinachopatikana. Kwa maneno mengine, malighafi ipo, lakini mnyororo wa thamani bado hauwezi kuichakata kwa kasi hiyo hiyo.
Pengo hilo linaeleza kwa nini wawekezaji binafsi wanavutiwa. Sekta ya umma inaweka mfumo, lakini haiwezi peke yake kufadhili viwanda vyote, njia za kupasua maganda, maghala na mafunzo ya kiufundi. Kwa hiyo, Cashewnut Board of Tanzania imekuwa ikijitahidi kwa miaka kadhaa kuvutia mitaji na kuboresha mazingira ya biashara. Uchakataji wa ndani si kaulimbiu tena. Ni mtihani wa viwanda.
Maana ya kupandisha thamani kwa wakulima na uchumi
Kwa wakulima wa kusini mwa Tanzania, suala hili lina athari za moja kwa moja. Kuuza korosho ghafi huleta mapato kidogo kuliko kuuza korosho zilizomenywa na kuongezwa thamani. Hata hivyo, uchakataji wa ndani unaweza pia kutoa ajira kwa watu wengi zaidi, hasa wanawake na vijana katika maeneo ya kilimo ya Mtwara, Lindi na maeneo jirani. Pia unaweza kupunguza utegemezi kwa wanunuzi wa kigeni ambao kwa sasa hupata sehemu kubwa ya faida.
Sekta hii pia ina umuhimu kwa mapato ya serikali. Mauzo ya korosho nje bado ni chanzo muhimu cha fedha za kigeni kwa Tanzania, kama inavyokumbusha tovuti rasmi ya biashara. Kila tani inayochakatwa nchini huhifadhi thamani zaidi ndani ya nchi kupitia ajira, kodi, huduma za usafirishaji na bidhaa zitokanazo na uchakataji. Serikali pia inataja matumizi mengine ya bidhaa zinazotokana na korosho, kuanzia juisi hadi mafuta, kuonyesha kuwa sekta hii inaweza kuimarisha mfumo mpana zaidi wa viwanda vya kilimo.
Hata hivyo, kupanua uzalishaji kunahitaji zaidi ya matangazo ya miradi. Wenye viwanda bado wanataja vikwazo vya kawaida: ufadhili, vifaa, vibali, nishati, upatikanaji wa malighafi unaoaminika na ubora wa korosho ghafi. Aprili 2026, wachakataji walitoa wito wa kuboreshwa kwa mazingira ya biashara, wakati huohuo nchi ikisema inalenga kuchakata ndani asilimia 60 ifikapo 2030. Kwa hiyo, suala si kufungua viwanda tu, bali kuhakikisha vinaendelea kufanya kazi kwa muda mrefu.
Sekta ya korosho Tanzania inafuatiliwa mbali zaidi ya Dodoma
Hali ya Tanzania ni muhimu kwa kanda nzima. Katika Jumuiya ya Afrika Mashariki, inaonyesha changamoto inayokabili uchumi kadhaa wa Afrika: jinsi ya kuacha mfumo wa kuuza bidhaa ghafi nje bila kuzuia uzalishaji wa kilimo. Suluhisho mara nyingi hutegemea njia zilezile: maeneo ya viwanda, vivutio vilivyolengwa, ufadhili unaofaa na sera bora zaidi za ununuzi. Tanzania inasonga katika mwelekeo huo, huku korosho ikiwa sekta ya majaribio.
Umuhimu wake kwa bara zima uko wazi vilevile. Ikiwa uwezo uliotangazwa Maranje na katika viwanda vingine utatekelezwa, Tanzania itaweza kuimarisha nafasi yake miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa Afrika, huku ikionyesha kuwa inawezekana kuongeza thamani katika zao ambalo kwa muda mrefu limekuwa likitawaliwa na mauzo ghafi nje ya nchi. Hatua inayofuata ya kufuatilia kwa hiyo si matangazo ya miradi mipya, bali kuanza kwa shughuli zake, nchi inapolenga msimu wa 2026/2027 na kisha mwaka 2030.



