Magharibi mwa Sudan, dhahabu hulisha vita na familia
Nchini Sudan, mgodi wa wachimbaji wadogo unaweza kuwa mahali pa kutafuta riziki, kisha ghafla kuwa mtego wa mauti. Hilo ndilo lililotokea West Kordofan, ambapo kuporomoka kwa mgodi wa dhahabu kulifichua udhaifu wa uchumi uliodhoofishwa na vita, ajira zisizo na uhakika na ukosefu wa udhibiti halisi katika maeneo yasiyo rasmi ya uchimbaji.
Janga hilo limetokea katika nchi ambayo dhahabu bado ni mojawapo ya sekta chache zinazoweza kuingiza fedha za kigeni. Hata hivyo, utajiri huo unazunguka katika uchumi wa vita, wakati mzozo ulioanza Aprili 2023 kati ya jeshi la Sudan na Vikosi vya Usaidizi wa Haraka ulipovuruga serikali, kugawanya maeneo ya udhibiti na kuacha migodi ya wachimbaji wadogo bila usimamizi wa kutosha. Umoja wa Mataifa unakadiria kuwa mamilioni ya Wasudan wanakabiliwa na uhaba mkubwa wa chakula, huku vita vikisababisha mamilioni ya watu kuyahama makazi yao ndani ya nchi na kwenda nchi jirani.
Katika hali hii, uchimbaji usio rasmi huwavutia vijana wanaotafuta kipato cha haraka. Tatizo hili si geni. Juni 2026, mamlaka za Sudan zilitangaza tena hatua za kusimamia uchimbaji wa jadi na kukomesha magendo, ishara kuwa sekta hiyo bado kwa kiasi kikubwa haidhibitiwi.
Yafahamika kuhusu janga la West Kordofan
Kulingana na vyanzo kadhaa vilivyothibitisha taarifa hizo, ajali hiyo ilitokea Jumanne, 16 Septemba 2026, katika mgodi wa Al-Zaraa, karibu na Al-Nuhud, eneo linalodhibitiwa na Vikosi vya Usaidizi wa Haraka. Baadaye, idadi ya waliofariki ilikadiriwa upya na kufikia angalau watu 82, huku makumi ya watu wakijeruhiwa na wengine wakiwa hawajulikani walipo. Chanzo kimoja cha eneo hilo, kilichonukuliwa na vyombo vya habari vya kimataifa, kilisema waokoaji walikuwa wakiendelea na kazi kwa kutumia vifaa duni, kwa kuwa hawakuwa na mashine za kuondoa mawe na udongo. Chanzo kingine cha eneo hilo awali kilitaja angalau vifo 67, jambo linaloonyesha kuwa idadi ya waliofariki iliendelea kubadilika wakati wa operesheni za uokoaji.
Hali zilizosababisha janga hilo zinaeleza mengi kuhusu sekta hii. Katika migodi ya wachimbaji wadogo nchini Sudan, mashimo ya migodi huwa karibu sana. Tunu moja ya mgodi inapoporomoka, nyingine zinaweza kufuata. Zaidi ya hayo, eneo la Kordofan lina vumbi, udongo usiotulia na miundombinu duni sana. Wachimbaji waliohojiwa eneo hilo walisema walitumia usiku mzima kujaribu kuwatoa wenzao waliokuwa wamefukiwa, bila vifaa vizito.
Hata safari hii, ajali hiyo si tukio la eneo moja tu. Inaonyesha muundo wa sekta ambamo uchumi rasmi na uchumi wa vita mara nyingi huchanganyika. Kordofan, kama maeneo mengine ya magharibi mwa Sudan, ina migodi ya dhahabu inayowavutia wachimbaji, madalali na mitandao yenye silaha. Katika nchi iliyo vitani, mgodi huwa mahali pa kazi, ukusanyaji wa rasilimali na ushindani wa kudhibiti eneo kwa wakati mmoja.
Kwa nini dhahabu ya Sudan bado ni suala la madaraka
Sudan ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa dhahabu barani Afrika. Kampuni ya umma ya Sudanese Mineral Resources Company ilitangaza uzalishaji wa tani 70 mwaka 2025, kiwango kilichotajwa kuwa cha juu zaidi katika kipindi cha miaka mitano. Hata hivyo, vyanzo kadhaa vya Sudan vinakadiria pia kuwa biashara kupitia njia zisizo rasmi bado ni kubwa. Kamati ya pamoja ya benki kuu na kampuni ya umma ya madini iliundwa mapema mwaka 2026 ili kusimamia vyema mauzo ya nje, ishara kuwa serikali inatatizika kufuatilia madini hayo yanapotoka katika migodi ya wachimbaji wadogo.
Jambo kuu ni hili: dhahabu ya Sudan haileti mapato ya watu binafsi pekee, bali pia inachochea vita. Ripoti ya serikali ya Uingereza ilieleza Julai 2026 kuwa biashara haramu ya dhahabu inaunga mkono ununuzi wa silaha na shughuli za makundi yenye silaha. Baadaye, Umoja wa Ulaya ulipitisha uamuzi wa kupiga marufuku ununuzi na uhamishaji wa dhahabu kutoka Sudan iliyosafirishwa baada ya tarehe 15 Julai 2026. Hatua hizi zinaonyesha kuwa suala hilo linavuka mipaka ya Sudan pekee: linahusu njia za magendo za kikanda na masoko ya kimataifa ya biashara.
Uchunguzi na uchambuzi kadhaa uliochapishwa katika miezi ya hivi karibuni pia umeonyesha njia za kusafirisha dhahabu kupitia Libya, Chad, Sudan Kusini na Falme za Kiarabu. Ingawa mamlaka za Imarati zinakanusha kuhusika moja kwa moja, usafirishaji wa dhahabu kupitia mitandao isiyo rasmi bado ni suala kuu katika vita vya Sudan. Kwa hiyo, mjadala hauhusu tu dhahabu hiyo ilikotoka, bali pia uwezo wake wa kuwa rasilimali ya kimkakati kwa pande zinazopigana.
Tahadhari inayohusu maeneo mengi zaidi ya Kordofan
Mgodi huu mwingine ulioporomoka unaonyesha jambo pana zaidi kuhusu Sudan wakati wa vita: serikali inapodhoofika, migodi ya wachimbaji wadogo huwa kimbilio la kiuchumi, lakini pia maeneo hatari sana. Familia huwapeleka vijana huko kwa sababu hakuna ajira kwingineko. Mamlaka za eneo hupoteza uwezo wa kudhibiti shughuli hizo. Makundi yenye silaha nayo hupata rasilimali, ushuru na wakati mwingine njia za usafirishaji. Gharama ya kibinadamu huangukia kwa wafanyakazi walio hatarini zaidi, ambao mara chache hulindwa na mara nyingi hawaonekani katika takwimu rasmi.
Umuhimu wake kwa eneo zima uko wazi. Pembe ya Afrika na Sahel ya Mashariki zina migogoro kadhaa inayoonyesha jinsi uchimbaji mdogo, magendo na ukosefu wa usalama vinavyochocheana. Kisa cha Sudan pia kinakumbusha kuwa rasilimali ya madini inaweza kuimarisha mapato ya serikali, mitandao ya watu binafsi na mifumo ya vita kwa wakati mmoja. Maadamu usalama wa migodi, udhibiti wa mauzo ya nje na upatikanaji wa huduma zinazofaa za uokoaji vitaendelea kuwa duni, ajali nyingine za aina hii zinaweza kutokea.
Kwa Khartoum, ambayo kwa sasa imedhoofishwa na vita na kugawanyika kwa maeneo, swali si tena uzalishaji wa dhahabu pekee. Swali ni nani anayeidhibiti, nani anayenufaika nayo na nani anayelipia gharama yake. West Kordofan, gharama hiyo imepimwa tena kwa maisha ya watu.



