Kwa vijana wanaoondoka katika maeneo ya uchimbaji dhahabu nchini Guinea, safari ya kurejea haianzi lazima mpakani: inategemea pia usafiri, mapokezi na uwezekano wa kuanza upya. Nchini Mali, mamia ya wachimbaji dhahabu waliokusanyika Ouezzindougou, karibu na Bamako, wanasubiri kuweza kurejea katika nchi zao.
Safari iliyoratibiwa kutoka viunga vya Bamako
Wafanyakazi hao, waliotoka hasa Burkina Faso na Benin, walikuwa Guinea wakitafuta dhahabu katika migodi ya uchimbaji mdogo. Kuondoka kwao kunafuatia operesheni zilizofanywa na mamlaka za Guinea dhidi ya uchimbaji haramu wa dhahabu, hasa katika eneo la Siguiri, kaskazini-mashariki mwa nchi hiyo. Conakry ilitaja marufuku ya shughuli hizo katika maeneo kadhaa.
Simulizi za watu walioko Ouezzindougou pia zinaangazia masharti ya kuajiriwa. Bachirou Inogui, raia wa Benin, anasema aliajiriwa Burkina Faso bila kujua mwisho wa safari ulikuwa wapi. Anadai aligundua akiwa safarini tu kwamba angepelekwa kwenye mgodi nchini Guinea. Wafanyakazi wengine wanasema walitembea kwa miguu kilomita kadhaa kabla ya kusaidiwa walipofika Mali.
Ushuhuda huu unaeleza safari za watu binafsi na, peke yake, hauwezi kuthibitisha hali ambazo watu wote waliohamishwa walikumbana nazo. Kwa upande wao, mamlaka za Burkina Faso zililaani kurejeshwa kwa watu bila mashauriano ya awali na kutaja kutendewa kwa udhalilishaji. Mashtaka hayo yamenukuliwa kama madai yao; hayamaanishi kuwa kila hali imethibitishwa kwa uchunguzi huru.
Wimbi la kurejea linahusu idadi kubwa zaidi kuliko kundi lililoko Ouezzindougou. Kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na mamlaka za Mali za tarehe 7 Novemba, takriban watu 160,000 waliotoka Guinea walikuwa wameripotiwa nchini Mali: karibu 100,000 katika wilaya ya Bamako na 60,000 Kourémalé, mpakani. Deutsche Welle pia iliripoti takwimu hizo rasmi. Hii ni hesabu iliyotangazwa na Bamako, si makadirio huru ya watu walioingia nchini kupitia mpaka.
Kati ya dharura ya mapokezi na hitaji la kurejea
Kwa watu waliokusanywa karibu na mji mkuu, swali la haraka ni la moja kwa moja: watafikaje Burkina Faso, Benin au nchi nyingine walikotoka, na nani atalipia safari? Simulizi zilizokusanywa eneo hilo zinaashiria kuwa baadhi ya wasafiri wamepoteza akiba zao au hawana tena fedha za usafiri. Idara za serikali na balozi zinapaswa kuwatambua raia wao, kuratibu safari za kuondoka na kupanga mapokezi upande wa pili wa mpaka.
Serikali ya Mali ilieleza hali hiyo kuwa dharura ya kibinadamu. Katika siku za mwanzo, watu waliohamishwa walielekezwa kwenye maeneo ya mapokezi yanayozunguka Bamako. Shirika la Msalaba Mwekundu la Mali lilisema linatoa chakula, maji, vifaa vya usafi na makazi ya muda. Hatua hizo zinakidhi mahitaji ya haraka; hazitatui suala la kurejea wala la kupata kipato baada ya kuondoka kwenye maeneo ya migodi.
Aquime Dembele, mchimbaji dhahabu kutoka Burkina Faso, anataka kurejea kwao kuambatane na msaada wa kuanzisha shughuli za kiuchumi. Ombi lake linaonyesha changamoto ya muda mrefu zaidi: kwa vijana ambao kazi yao inategemea uchimbaji mdogo, usafiri wa kurejea nchini mwao hauhakikishi ajira wala kipato. Hatari ni kwamba baadhi yao wataelekea tena kwenye maeneo mengine ya uchimbaji iwapo hawatapata njia nyingine ya kujikimu.
Mgogoro huu pia unaonyesha udhaifu wa shughuli inayounganisha maeneo kuvuka mipaka ya kitaifa. Wafanyakazi husafiri kwenda kwenye maeneo ya dhahabu, wakati mwingine kupitia waajiri, huku maamuzi ya kufunga migodi yakikatiza ghafla mapato yao. Hatua dhidi ya uchimbaji haramu wa dhahabu zinaakisi maamuzi ya mamlaka za Guinea; hata hivyo, utekelezaji wake una athari za kibinadamu na za usafirishaji katika nchi jirani.
Jaribio la uratibu wa Afrika Magharibi
Mali, Guinea na Burkina Faso zina uhusiano kupitia safari za kikazi, biashara na familia. Uhamaji huo unaendelea katika mazingira ya taasisi yaliyobadilika. Mali na Burkina Faso, pamoja na Niger, zilijiondoa katika Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi (ECOWAS) tarehe 29 Januari 2025. Nchi hizo tatu ni wanachama wa Muungano wa Nchi za Sahel, huku Guinea ikiendelea kuwa mwanachama wa ECOWAS.
Mabadiliko hayo hayafuti mahitaji ya kiutendaji: kubadilishana taarifa, kuwatambua watu, kuhakikisha wanavuka salama na kuzuia wafanyakazi wasikose makazi. Mamlaka za Burkina Faso zimeratibu kurejea kwa watu kutoka Mali, na mamlaka za Mali zimetangaza mpango wao wa mapokezi. Lakini idadi iliyotajwa na Bamako inafanya uratibu kati ya idara za serikali, konseli na mashirika ya kibinadamu kuwa muhimu sana.
Takwimu hazipaswi kuficha tofauti za hali za watu. Baadhi tayari wameondoka; wengine bado wanasubiri usafiri Bamako au wako karibu na Kourémalé. Mahitaji pia hutofautiana kulingana na familia, watu waliojeruhiwa au wafanyakazi waliofika bila rasilimali. Kwa mamlaka, changamoto ni kusimamia wimbi kubwa lisilo la kawaida. Kwa watu walioathiriwa, kipaumbele ni kurejea bila kujiweka katika hatari nyingine, kisha kupata shughuli ya kufanya.
Kwa sasa, maendeleo yatategemea kasi ya misafara na mipango ya mapokezi katika nchi walikotoka. Kwa muda mrefu zaidi, tukio hili litazua swali la kikanda: jinsi gani uhamaji wa wafanyakazi kuelekea migodi ya uchimbaji mdogo unaweza kudhibitiwa na wafanyakazi kulindwa shughuli zinaposimamishwa? Kuondoka kwa watu kutoka Ouezzindougou hakuashirii tu mwisho wa kukaa kwao Guinea. Kunajaribu uwezo wa nchi jirani kusimamia kwa pamoja matokeo ya uamuzi wa kitaifa.



