Hati ya kimataifa ya kukamatwa si hukumu ya hatia. Nchini Burkina Faso, tangazo la mashtaka dhidi ya watu mashuhuri wanaoishi nje ya nchi limeibua swali muhimu: jinsi ya kushtaki makosa yanayodaiwa kutendeka bila kuchanganya tuhuma, ushahidi na hukumu?
Kesi zimetangazwa, tuhuma bado zinahitaji kuthibitishwa
Mwendesha mashtaka mkuu Désiré Sawadogo alisema katika mkutano na waandishi wa habari mjini Ouagadougou kuwa takriban watu 40 walilengwa na taratibu za kisheria zinazohusiana na ugaidi. Taarifa iliyotolewa inataja watu 45 pamoja na aliyekuwa kiongozi wa mpito Paul-Henri Sandaogo Damiba. Idadi kamili haikuweza kuthibitishwa kwa kulinganisha na vyanzo vya umma vilivyopitiwa; kwa hiyo, inafaa kuitaja kama tangazo la ofisi ya mwendesha mashtaka.
Miongoni mwa waliotajwa ni mawaziri wa zamani Djibril Bassolé na Alpha Barry, wanahabari Issaka Lingani, Inoussa Ouédraogo na Abdoulaye Barry, pamoja na Adama Ouédraogo, anayejulikana kama « Damiss ». Afisa wa zamani François Zoungrana na François Compaoré, nduguye rais wa zamani Blaise Compaoré, pia wametajwa. Watu hawa wanakabiliwa na tuhuma, lakini kuwepo kwa mashtaka au hati ya kukamatwa hakuthibitishi kuwa wana hatia.
Mwendesha mashtaka anadaiwa pia kutaja hati za kimataifa za kukamatwa na maombi ya kurejeshwa au usaidizi wa kisheria yaliyotumwa, miongoni mwa nchi nyingine, Côte d’Ivoire, Ufaransa na Marekani. Taarifa zilizopo haziruhusu kuthibitisha kwa kujitegemea, kuhusu kila mtu, kutolewa kwa hati, aina kamili ya mashtaka au kupokelewa kwa maombi hayo na mamlaka husika. Kwa hiyo, maelezo haya yanabaki kuwa madai yaliyotolewa na ofisi ya mwendesha mashtaka.
Damiba, aliyeongoza kipindi cha mpito kuanzia Januari hadi Septemba 2022, alikabidhiwa kwa Burkina Faso na Togo tarehe 17 Januari 2026, baada ya taratibu za kurejeshwa nchini. Mamlaka za Burkina Faso zilitangaza wakati huo mashtaka yanayohusu, miongoni mwa mambo mengine, masuala ya kifedha na ukiukaji unaodaiwa wa usalama wa taifa. Kesi inayotajwa sasa na mwendesha mashtaka inahusisha, kwa mujibu wa muhtasari wa mkutano wake, mashtaka yanayohusiana na ugaidi. Haya ni makosa yanayodaiwa kisheria, si ukweli uliothibitishwa na mahakama.
Ushirikiano wa kisheria chini ya mvutano wa kikanda
Kesi ya Damiba inaonyesha kuwa kuvuka mipaka si lazima kukomeshe taratibu za kisheria za kitaifa. Togo ilisema kuwa kumkabidhi kiongozi huyo wa zamani kulijibu ombi rasmi la Burkina Faso na kulifuata uchunguzi wa shauri hilo na mahakama ya rufaa ya Lomé. Hata hivyo, mfano huu haumaanishi kuwa nchi zilizoombwa katika kesi mpya zitakubali moja kwa moja maombi ya Ouagadougou: kila ombi litategemea sheria za nchi husika na dhamana zilizotolewa.
Mazingira ya kikanda yamebadilika. Kujiondoa kwa Burkina Faso, Mali na Niger katika Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi (ECOWAS), shirika la ushirikiano wa kikanda la Afrika Magharibi, kulianza kutekelezwa tarehe 29 Januari 2025. Nchi hizo tatu zimeimarisha ushirikiano wao sambamba, kupitia Muungano wa Nchi za Sahel (AES). Kwa hiyo, mifumo ya ushirikiano wa kisheria kati ya nchi mbili na mikataba ya kimataifa inabaki kuwa muhimu katika kushughulikia maombi yanayovuka mipaka.
Kurejeshwa kwa mtu nchini kunahusisha zaidi ya makubaliano ya kisiasa kati ya serikali. Mamlaka zinazoombwa huchunguza misingi ya kisheria, nyaraka za kesi na dhamana kuhusu haki za mtu anayehusika. Kesi ya Damiba pia inakumbusha umuhimu wa kubainisha mashtaka yanayowasilishwa kwa mahakama ya nchi nyingine: mamlaka za Togo zilieleza tuhuma za kifedha, huku mashtaka yaliyotajwa Burkina Faso yakihusisha pia makosa yanayohusiana na usalama.
Wanahabari, uhamishoni na dhana ya kutokuwa na hatia
Kuwepo kwa wanahabari na wachambuzi wa habari miongoni mwa waliotajwa kunafanya uwazi wa taratibu za kisheria kuwa muhimu zaidi. Tuhuma za ugaidi ni nzito, lakini zenyewe hazithibitishi kuwa shughuli za uandishi wa habari ni kosa. Vitendo vinavyodaiwa, ushahidi na fursa ya kujibu mbele ya hakimu lazima vitofautishwe na matamshi ya hadharani au uchambuzi wa vyombo vya habari.
Tangazo hili limetolewa katika mazingira ambamo mashirika ya kitaaluma na ya kutetea haki tayari yameeleza wasiwasi kuhusu shinikizo dhidi ya vyombo vya habari vya Burkina Faso. Chama cha Wanahabari wa Burkina Faso kililaani mwaka 2025 kuzorota kwa hali ya kutekeleza taaluma hiyo. Kwa upande wake, Wakfu wa Vyombo vya Habari wa Afrika Magharibi umeandika kuhusu changamoto zinazowakabili wanahabari wa Afrika Magharibi waliolazimika kwenda uhamishoni. Mazingira haya hayatoi msingi wa kuhitimisha kuwa mashtaka mapya hayana msingi; hata hivyo, yanaongeza umuhimu wa taratibu zinazoweza kuthibitishwa na dhamana madhubuti za kisheria.
Kwa watu wanaolengwa na wanaoishi nje ya nchi, ombi la kurejeshwa linaweza kuathiri mara moja uhuru na usalama wao. Kwa vyombo vya habari vilivyobaki nchini, suala hili linaweza pia kuongeza tahadhari ya wahariri, hasa ikiwa mipaka kati ya ukosoaji, maoni na kosa haijaelezwa wazi. Kuchapishwa kwa nyaraka za mahakama na upatikanaji wa utetezi huru kutakuwa muhimu katika kufafanua masuala haya.
Jaribio litakuwa utekelezaji na dhamana
Hatua zinazofuata zitategemea maamuzi halisi: kuthibitishwa kwa hati za kukamatwa, kuwasilishwa kwa majalada, majibu ya nchi zilizoombwa na maendeleo ya uchunguzi nchini Burkina Faso. Matangazo ya ofisi ya mwendesha mashtaka yatalazimika kulinganishwa na nyaraka za mahakama zinazopatikana na majibu ya watu wanaohusika. Kwa sasa, hakuna uamuzi wa mwisho ulioripotiwa kuthibitisha kuwa watu waliotajwa wana hatia.
Kwa Afrika Magharibi, kesi hii inaonyesha changamoto pana zaidi: ushirikiano dhidi ya makosa yanayovuka mipaka unapaswa kuendelea licha ya mabadiliko ya miungano ya kikanda. Uaminifu wake utategemea uwezo wa kushtaki makosa yanayodaiwa pamoja na kuheshimu haki za utetezi, dhana ya kutokuwa na hatia na uhuru wa mahakama.



