Mafuta yanapopoteza umuhimu, udhaifu wa mataifa yanayozalisha mafuta unaibuka tena
Mpito wa nishati haujadiliwi tu katika kumbi za miji mikuu mikubwa au kwenye masoko ya kaboni. Pia unaonekana katika bajeti za umma, ruzuku, mishahara ya watumishi wa umma na uwezo wa serikali kutimiza ahadi zake. Kwa nchi kadhaa za Afrika zinazozalisha mafuta, swali la msingi si tu nani ataendelea kuuza mafuta ghafi, bali jinsi ya kufadhili kipindi baada ya mafuta bila kuvuruga uwiano wa kijamii. Tahadhari hii ni kubwa zaidi kwa kuwa makadirio ya Shirika la Kimataifa la Nishati yanaonyesha mahitaji ya mafuta duniani yatafikia kiwango cha juu na kutulia karibu mwaka 2030, huku matumizi yakiacha kukua kama hapo awali.
Katika muktadha huu, mjadala si wa kinadharia tena. Unahusu uchumi tofauti sana, lakini unaounganishwa na utegemezi uleule wa hidrokaboni. Algeria, Nigeria, Angola na Libya zinaendelea kukabiliwa na mshtuko wa mapato iwapo mahitaji ya mafuta duniani yatapungua kwa muda mrefu. Algeria bado ina nafasi ya kujinusuru kutokana na akiba yake, lakini nakisi yake ya bajeti iliongezeka mwaka 2024 kutokana na kupungua kwa mapato ya hidrokaboni. Nigeria, kwa upande wake, bado inaathiriwa sana na bei za kimataifa, huku mapato ya mafuta yakiendelea kuchangia sehemu kubwa ya mapato ya umma. Nchini Angola, mafuta ghafi bado yanachangia sehemu kubwa ya mauzo ya nje. Libya nayo, hidrokaboni bado ni uti wa mgongo wa uchumi.
Utafiti unasema nini na kwa nini unaihusu moja kwa moja Afrika
Ripoti iliyochapishwa na E3G inatokana na hali rahisi: mahitaji ya mafuta duniani hayatoweki ghafla, lakini yanapungua kasi katika kipindi ambacho wazalishaji watalazimika kushindania soko lisilo na fursa nyingi kama hapo awali. Kwa mujibu wa mtazamo huu, mataifa ambayo fedha za umma zinategemea sana hidrokaboni yanaweza kuona mapato yakipungua kwa kiasi kikubwa, huku athari zikiwa kubwa zaidi Algeria na Nigeria. E3G inasisitiza pia suala la kisiasa: mapato ya rasilimali yanapopungua, utulivu wa ndani unakuwa hatarini zaidi, kwa sababu serikali zinakuwa na nafasi finyu ya kugawa manufaa, kupunguza mivutano ya kijamii na kufadhili huduma za umma.
Hoja hii inaendana na mwelekeo ambao tayari unaonekana katika takwimu za hivi karibuni. IEA inatabiri kuwa ukuaji wa mahitaji ya mafuta duniani utapungua kwa kasi kufikia mwaka 2030, huku magari ya umeme na mbadala mwingine ukipunguza sehemu ya mahitaji katika usafiri. Wakati huohuo, uzalishaji wa mafuta duniani unaendelea kuongezeka, hali inayozidisha ushindani kati ya wauzaji wa nje. Kwa maneno mengine, wazalishaji hawakabiliwi na suala la tabianchi pekee. Pia wanakabiliwa na tatizo la soko: uwezekano wa ugavi mkubwa zaidi, ukuaji mdogo wa mahitaji, na hivyo mapato machache ya ziada yanayotokana na rasilimali.
Fedha za umma ziko chini ya shinikizo, nchi kwa nchi
Nchini Algeria, ishara ya tahadhari iko wazi. IMF inasema nakisi ya bajeti iliongezeka mwaka 2024 na kufikia asilimia 13.9 ya Pato la Taifa, kutokana na kupungua kwa mapato ya hidrokaboni na kuongezeka kwa matumizi ya mishahara na uwekezaji. Akiba ya fedha za kigeni bado ni imara, lakini haitoshi kuficha utegemezi wa kimuundo wa nchi hiyo kwa mauzo yake ya nishati nje ya nchi. Iwapo mahitaji ya dunia yatapungua kwa kasi zaidi ya ilivyotarajiwa, Algiers italazimika kupanua wigo wa kodi, kupunguza baadhi ya matumizi yasiyobadilika kwa urahisi na kuharakisha mseto wa uzalishaji, la sivyo shinikizo kwenye bajeti litaendelea.
Nchini Nigeria, udhaifu ni wa aina nyingine, lakini ni mkubwa vilevile. IMF inakumbusha kuwa mapato ya mafuta bado yalichangia asilimia 30 ya mapato ya umma mwaka 2024. Nchi imeanzisha mageuzi, hasa kuhusu ruzuku ya petroli na ukusanyaji wa kodi, lakini hali bado ni tete. Kupungua kwa mapato ya mafuta kwa muda mrefu kungeifanya iwe vigumu kufadhili miundombinu, umeme, kilimo na ulinzi wa jamii. Katika nchi yenye wakazi zaidi ya milioni 220, suala si la bajeti pekee. Pia ni la kijamii, kwa sababu upunguzaji mdogo tu wa shughuli za serikali huathiri haraka bei, ajira na uwezo wa kukabiliana na mishtuko.
Angola, kwa upande wake, inaonyesha hali nyingine ya Afrika: mseto wa uchumi umeanza, lakini bado haujakamilika. Benki ya Maendeleo ya Afrika inasema mafuta bado yanachangia takriban asilimia 95 ya mauzo ya nje, ingawa sekta zisizo za mafuta zinaendelea kukua. Nchi tayari ilikabiliwa na kupungua kwa mapato ya mafuta mwaka 2025, hali iliyopanua nakisi ya bajeti na kuongeza utegemezi wa mikopo. Hapa, mshtuko wa kipindi baada ya mafuta usingekuwa tu mgogoro wa mapato. Pia ungejaribu uimara wa mageuzi, ubora wa deni na uwezo wa Luanda kubadili mafanikio ya hivi karibuni kuwa msingi mpana zaidi wa viwanda.
Libya ina hali nyeti zaidi. Benki ya Dunia inakumbusha kuwa utegemezi wa hidrokaboni bado ni sifa kuu ya uchumi wake, huku Benki Kuu ya Libya ikiendelea kuchapisha takwimu za mapato yanayotawaliwa na mafuta. Katika nchi ambayo tayari imedhoofishwa na mivutano ya kitaasisi, kupungua kwa mapato ya mafuta kunaweza kuzidisha ushindani kuhusu ugawaji wa mapato na kufanya usimamizi wa fedha kuwa mgumu zaidi. Hapa pia, suala si uzalishaji pekee. Ni namna rasilimali inavyosimamiwa, kugawiwa na kudhibitiwa.
Mambo ambayo serikali za Afrika zinapaswa kufuatilia sasa
Suala linalohusu bara zima lina pande mbili. Kwa upande mmoja, mpito wa nishati unafungua fursa za maendeleo kwa nchi zinazowekeza mapema katika umeme, viwanda vyepesi, usafiri, usindikaji wa mazao ya kilimo na minyororo ya thamani ya kikanda. Kwa upande mwingine, unaziweka nchi zinazotegemea mafuta katika kipindi cha mpito kisicho thabiti iwapo mapato yatapungua haraka kuliko mbadala unavyokua. Hapo ndipo taasisi za Afrika, kuanzia Umoja wa Afrika hadi Benki ya Maendeleo ya Afrika, zina jukumu: kusaidia kufadhili mseto wa uchumi, kuimarisha mifumo ya ulinzi wa jamii na kuzuia kupungua kwa mapato ya rasilimali kusababisha tu upunguzaji wa ghafla wa matumizi ya umma.
Suala hili linapaswa pia kuangaliwa kwa mtazamo wa kikanda. Afrika Kaskazini, mapato ya nishati yanahusiana na biashara na Ulaya, usalama wa ugavi na uwiano wa ndani. Afrika Magharibi, maamuzi ya Nigeria yana umuhimu kwa ukanda mzima, hasa kwa masoko, fedha za kigeni na miradi ya kuunganisha mifumo ya nishati. Afrika ya Kati na Kusini, Angola inakumbusha kuwa nchi inayouza mafuta nje inaweza kupunguza utegemezi wake, lakini mara chache hufanikisha hilo ndani ya miaka michache ya bajeti. Mtihani halisi utaanza katika mzunguko ujao wa maamuzi ya umma: bajeti, mageuzi ya kodi, maamuzi kuhusu matumizi ya kijamii na uchaguzi wa uwekezaji. Hapo ndipo hatima ya kipindi baada ya mafuta itaamuliwa, muda mrefu kabla ya kauli mbiu kuhusu mpito.



