Nchini Libya, udhaifu wa sekta ya mafuta haupimwi tu kwenye visima. Pia hujitokeza kwenye vali, barabara za kufikia maeneo na miundombinu inayounganisha Kusini-Magharibi na pwani. Kufungwa upya kwa eneo la Al-Sharara kunakumbusha hali hii: maeneo machache ya kimkakati yanaweza kuathiri haraka mapato ya umma, usambazaji wa mafuta ya magari na mikataba ya kibiashara ya nchi.
Njia ya mafuta yakabiliwa tena na mvutano
Mnamo Septemba 21, 2026, Shirika la Kitaifa la Mafuta la Libya, NOC, liliripoti kufungwa kwa vali nambari 7 kwenye bomba la mafuta linalounganisha mgodi wa Al-Sharara na kituo cha Zawiya, magharibi mwa Tripoli. Miundombinu hiyo husafirisha mafuta ghafi yanayochimbwa Kusini-Magharibi mwa Libya hadi pwani ya Mediterania.
NOC inahusisha kufungwa huko na wanachama wa Walinzi wa Vituo vya Mafuta (Petroleum Facilities Guard), kikosi chenye jukumu la kulinda maeneo ya mafuta, wakiungwa mkono na kundi lenye silaha. Katika taarifa yake, shirika hilo linasema kuwa timu za kiufundi hazikuweza kufika karibu na vali nambari 6 na 7. Pia linasema kuwa shinikizo lililojikusanya ndani ya bomba limesababisha uzalishaji kupunguzwa kwa kiasi kikubwa.
Siku iliyofuata, NOC iliongeza kuwa milango mikuu ya kiwanda cha kusafisha mafuta cha Zawiya na ya kampuni ya Brega Petroleum Marketing ilikuwa imezuiwa na maafisa wa kikosi hicho hicho. Baadaye, njia ya kuingia katika eneo la Brega ilifunguliwa kwa sehemu, lakini lango kuu la kiwanda cha kusafisha mafuta lilibaki limefungwa. Shirika hilo linakadiria kuwa hali hii inazuia kurejea kikamilifu na kwa usalama kwa shughuli. NOC ilieleza kwa kina athari za kiufundi za kufungwa kwa Al-Sharara katika taarifa iliyochapishwa Septemba 21.
Kulingana na takwimu zilizotolewa na shirika hilo, Al-Sharara ina uwezo wa kuzalisha takriban mapipa 335,000 kwa siku. Kufungwa kwa vali hiyo kunaweza kuinyima Libya takriban mapipa 130,000 kwa siku; hiyo ni takwimu iliyotolewa na NOC, na bado inapaswa kutofautishwa na kiasi cha uzalishaji kilichopotea kwa hakika.
Shirika la kitaifa limeonya kuwa linaweza kutangaza hali ya dharura ya kimkataba (force majeure) iwapo vali haitafunguliwa tena. Katika sekta ya mafuta, utaratibu huu husitisha kwa muda baadhi ya wajibu wa kimkataba pale tukio linapotokea nje ya uwezo wa mwendeshaji. Kufikia Septemba 23, 2026, NOC ilikuwa imetangaza uwezekano huo, lakini hakuna tangazo rasmi lililokuwa limechapishwa katika taarifa zilizochunguzwa.
Madai yafika hadi kwenye miundombinu
Vuguvugu hilo haliishii Al-Sharara. Mnamo Septemba 13, wanachama wa Walinzi wa Vituo vya Mafuta walikuwa tayari wamezuia njia ya kuingia katika kiwanda cha kusafisha mafuta cha Zawiya. Walikuwa wakipinga mazingira yao ya kazi na kudai malipo ya fedha, kwa mujibu wa vyombo vya habari vya Libya. Siku mbili baadaye, bomba la mafuta la Hamada-Zawiya lilifungwa, na kusitisha usafirishaji wa mafuta ghafi kutoka kwenye maeneo ya Hamada na Al-Tahara.
Tawi la kikosi hicho la Kusini-Magharibi lilitishia baadaye kufunga maeneo mengine kadhaa ya mafuta. Taarifa za eneo hilo pia zinaeleza kuhusu kutokubaliana kunakohusiana na usimamizi wa kampuni ya Waha Oil, pamoja na hali ya kiutawala na kifedha ya wafanyakazi wanaolinda miundombinu. Taarifa hizi zimetolewa na vyanzo tofauti na, kwa sasa, haziwakilishi msimamo wa pamoja wa wahusika wote wanaohusika.
Kisa cha Al-Sharara si cha kwanza. Mnamo Januari 2024, wakazi wa Ubari walisitisha uzalishaji wakipinga uhaba wa mafuta ya magari na ukosefu wa huduma Kusini. Uzalishaji ulianza tena baada ya ahadi, hasa kuhusu miradi ya miundombinu. Mnamo Agosti mwaka huohuo, mgodi huo uliathiriwa tena na mgogoro uliosababishwa na mzozo kuhusu udhibiti wa Benki Kuu ya Libya.
Matukio haya yanaonyesha nafasi ya pekee ya maeneo ya mafuta katika mwelekeo wa Libya tangu 2011. Maeneo hayo ni chanzo cha mapato, nyenzo ya majadiliano na sehemu ya kukutana kwa mamlaka, makundi yenye silaha, jamii za wenyeji na wafanyakazi. Muingiliano huo hufanya usitishaji wowote kuwa suala la kitaifa kwa haraka, hata unapoanza kama dai la sekta au la eneo fulani.
Uchumi wa umma waathiriwa na kila usitishaji
Utegemezi wa kifedha wa serikali unaongeza athari za kufungwa huko. Kati ya Januari 1 na Agosti 31, 2026, Benki Kuu ya Libya ilirekodi mapato ya dinari bilioni 98.98. Mapato ya mafuta yalikuwa dinari bilioni 80.8, yakiongezewa na mirahaba ya mafuta ya dinari bilioni 15.3. Mishahara ya wafanyakazi wa umma ilifikia dinari bilioni 46.9 katika kipindi hicho.
Hata hivyo, takwimu za Benki Kuu zinaonyesha mvutano kati ya akaunti za dinari na mahitaji ya fedha za kigeni. Matumizi ya fedha za kigeni yalizidi mapato ya mafuta na mirahaba, na hivyo kusababisha nakisi inayokadiriwa kuwa takriban dola bilioni 4.9. Taarifa ya kifedha iliyochapishwa na Benki Kuu ya Libya inaonyesha takwimu hizi za miezi minane ya kwanza ya 2026.
Kusitishwa kwa shughuli kwa muda mrefu kungekuwa na athari kadhaa. Kwanza, kungepunguza mapato yanayohamishiwa serikalini. Kisha, kungeweza kutatiza upatikanaji wa mafuta ghafi kwa kiwanda cha kusafisha mafuta cha Zawiya, ambacho kina nafasi muhimu katika usambazaji wa bidhaa za mafuta magharibi mwa nchi. Mwisho, kungeweza kuongeza uagizaji wa mafuta ya magari na gharama zake, huku athari zikitofautiana kulingana na maeneo: miji mikubwa inaweza kustahimili sehemu ya mshtuko, ilhali maeneo ya mbali hutegemea zaidi minyororo dhaifu ya usambazaji.
Kwa wafanyakazi na jamii za Kusini-Magharibi, mafuta pia yanawakilisha ahadi ya ajira, mapato na uwekezaji wa ndani. Ahadi hiyo isipotekelezwa, miundombinu hugeuka kuwa sehemu za kushinikiza. Kwa mamlaka za Tripoli, kila kufungwa kwa miundombinu kunaonyesha ugumu wa kuhakikisha mfumo mmoja wa uongozi kwenye miundombinu iliyoko katika maeneo ambako mizani ya nguvu bado imetawanyika.
Suala linalovuka soko la Libya pekee
Mgogoro huu unatokea katika nchi ambayo bado imegawanyika kati ya taasisi pinzani na isiyo na mfumo wa kisiasa ulioimarika kikamilifu. Libya haina shirika la kikanda la kiuchumi la Maghreb lililounganishwa kwa kiwango sawa na ECOWAS katika Afrika Magharibi au SADC kusini mwa Afrika. Hata hivyo, bado ni sehemu ya eneo la Umoja wa Maghreb ya Kiarabu na mizani ya nishati ya Afrika Kaskazini na Mediterania.
Kipaumbele cha haraka sasa ni kujua iwapo vali itafunguliwa tena, iwapo kiwanda cha kusafisha mafuta cha Zawiya kitaweza kurejea katika shughuli zake katika hali ya kawaida na iwapo NOC itatangaza rasmi hali ya dharura ya kimkataba. Pia itakuwa muhimu kufuatilia jinsi mamlaka za Libya zitakavyojibu madai ya Walinzi wa Vituo vya Mafuta. Bila makubaliano kuhusu usalama wa maeneo, ufadhili wa wafanyakazi na ugawaji wa mapato, Al-Sharara huenda ikaendelea kuwa kipimo cha mara kwa mara cha mivutano ya kitaifa.



