Mjini Phnom Penh, uchaguzi wa katibu mkuu ajaye wa Shirika la Kimataifa la Francophonie (OIF) unahusu mengi zaidi ya kumrithi kiongozi. Unahusu nafasi ya nchi za Afrika katika shirika la kimataifa, jitihada za kufikia makubaliano na mvutano kati ya Kigali na Kinshasa. Siku mbili kabla ya kura, Rwanda inadumisha mgombea wake, Louise Mushikiwabo.
Uchaguzi katikati ya mvutano wa kikanda
Mkutano wa 20 wa Francophonie unafanyika kuanzia Novemba 14 hadi 16, 2026, katika mji mkuu wa Kambodia. OIF inajumuisha nchi na serikali 90: wanachama kamili 53, ambao watapiga kura kumchagua katibu mkuu ajaye, pamoja na wanachama washirika na waangalizi. Uchaguzi, uliopangwa kufanyika Novemba 16, utaamua atakayeiongoza shirika hilo katika kipindi cha 2027-2030.
Ushindani huo unafanyika huku uhusiano kati ya Rwanda na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) ukiwa tayari na mvutano. Nchi hizo jirani zinatofautiana, hasa kuhusu mgogoro mashariki mwa Kongo. Kinshasa inaishutumu Kigali kwa kuiunga mkono M23, jambo ambalo serikali ya Rwanda inakanusha. Makabiliano hayo ya kidiplomasia sasa yanaathiri uchaguzi ambao unapaswa kuwahusu wanachama wote wa Francophonie.
Mazingira ya kitaasisi pia yana umuhimu. Kwa mara ya kwanza, OIF inatekeleza kikamilifu utaratibu uliorekebishwa: wagombea waliwasilishwa mapema, kisha wakatambulishwa kwa mawaziri katika vikao rasmi vya kusikilizwa. Kanuni zinataka kwanza jitihada za kufikia makubaliano. Nchi zikishindwa kufanya hivyo, wakuu wa nchi na serikali wanaweza kupiga kura.
Kigali yadumisha ugombea wa Mushikiwabo
Novemba 14, Louise Mushikiwabo alisema kwamba angebaki «mgombea hadi mwisho». Raia huyo wa Rwanda anawania muhula wa tatu wa miaka minne. Waziri wa Mambo ya Nje wa Rwanda, Olivier Nduhungirehe, pia alithibitisha kwamba Kigali haitamwondoa mgombea wake.
Tamko hilo lilifuatia taarifa za vyombo vya habari kwamba Emmanuel Macron alimwomba Rais wa Rwanda Paul Kagame aondoe ugombea huo. Inasemekana ombi hilo lililenga kurahisisha maridhiano kuhusu Dacian Cioloș wa Romania. Maelezo ya mazungumzo hayo ya kidiplomasia yameripotiwa na vyombo vya habari, lakini hayajawekwa wazi katika taarifa rasmi ya Ufaransa. Kwa hiyo, ni muhimu kutofautisha ombi linalodaiwa kuwepo na msimamo wa Rwanda, ambao umethibitishwa hadharani.
Olivier Nduhungirehe anatetea haki ya kila mwanachama kamili kumteua mgombea. Kwa mujibu wake, hakuna mji mkuu unaoweza kuulazimisha mwingine kujiondoa. Wizara ya Rwanda inasema kwamba pasipokuwa na makubaliano, kanuni za shirika zinataka uchaguzi. Louise Mushikiwabo pia ameeleza kwamba uamuzi wa kumteua ulikuwa wa Rwanda.
Kwa upande wake, DRC imetangaza kumwondoa mgombea wake, Juliana Amato Lumumba, na kumuunga mkono Dacian Cioloș, kwa lengo lililotajwa la kuendeleza mgombea wa maridhiano. Wagombea wengine watatu walikuwa wameingia kwenye kinyang’anyiro hapo awali: Mushikiwabo, Coumba Bâ wa Mauritania na waziri mkuu wa zamani wa Romania. Msimamo wa Kinshasa kwa hiyo unabadilisha uwiano wa uchaguzi, lakini hauhakikishi matokeo yake.
Makubaliano: kanuni na uwiano wa nguvu
Kutafuta makubaliano ni utaratibu wa muda mrefu wa kidiplomasia katika OIF. Utaratibu uliorekebishwa sasa umeuwekea mfumo rasmi, unaojumuisha mwito wa kuwasilisha wagombea, vikao vya kuwasikiliza na uwezekano wa kupiga kura. Jambo lililo hatarini ni la msingi: kuhifadhi uamuzi unaokubaliwa na wanachama bila kugeuza makubaliano kuwa mpango unaojadiliwa na serikali chache zenye ushawishi mkubwa.
Mzozo kuhusu shinikizo la Ufaransa umeibua upya swali hilo. Paris iliunga mkono ugombea wa Mushikiwabo katika uchaguzi wake wa kwanza, mwaka 2018. Sasa Kigali inataja ombi la kujiondoa lililoripotiwa kuwa ni kuingilia mambo yake. Huko Kinshasa, msemaji wa serikali, Patrick Muyaya, anakumbusha badala yake kuhusu nafasi ya zamani ya Ufaransa na kupinga madai ya Rwanda ya kuzungumza kwa niaba ya Afrika. Hoja hizi ni misimamo ya kisiasa inayohusishwa na walioitoa, si ukweli unaokubaliwa na wote.
Ufaransa ina uzito mkubwa wa kitaasisi na kifedha. Kwa mujibu wa Associated Press, ndiyo mchangiaji mkuu katika bajeti ya OIF ya mwaka 2026, inayokadiriwa kuwa euro milioni 71.7. Uzito huo hauipi haki ya kuwa na sauti kubwa zaidi katika maamuzi: wanachama kamili 53 kila mmoja ana kura moja katika uchaguzi wa katibu mkuu. Hata hivyo, hali hiyo inazua maswali kuhusu uwiano kati ya ushawishi wa wachangiaji wakubwa na usawa rasmi wa nchi.
Kwa serikali, matokeo yataathiri uhusiano wa kidiplomasia na uwezo wa OIF kuzungumza kwa sauti moja. Kwa wananchi, jambo muhimu si sana jina la atakayeongoza shirika, bali vipaumbele litakavyotetea: ushirikiano wa elimu na utamaduni, kukuza Kifaransa na lugha nyingine, utawala wa kidemokrasia na amani. Mgogoro wa kuaminiana kati ya nchi unaweza kupunguza nafasi ya masuala hayo.
Umuhimu kwa Afrika, lakini si Afrika pekee
Afrika ina nafasi kuu katika OIF, lakini Francophonie si shirika la Afrika: wanachama wake wako katika mabara matano. Kwa hiyo, uamuzi utakaofanywa Kambodia unawahusu washirika kutoka maeneo mbalimbali. Pia unafanyika baada ya Mali, Niger na Burkina Faso kujiondoa, hatua iliyotangazwa mwaka 2025 baada ya nchi hizo kusimamishwa uanachama. Kujiondoa huko kunakumbusha kwamba uhalali wa OIF unategemea jinsi wanachama wake wanavyochukulia kanuni zake na kutopendelea kwake.
Kwa Rwanda, tukio hili ni kipimo cha diplomasia ya pande nyingi: Kigali inatetea haki yake ya kudumisha mgombea wa kitaifa licha ya shinikizo lililoripotiwa. Kwa DRC, kumwondoa Juliana Lumumba ni chaguo la mkakati wa kidiplomasia, huku Kinshasa ikiwa imetishia kutathmini upya ushiriki wake iwapo Mushikiwabo atachaguliwa tena. Haya ni maamuzi ya mamlaka; hayawakilishi matarajio yote ya Warwanda wala Wakongo.
Hatua inayofuata ni kura ya Novemba 16 mjini Phnom Penh. Itaonyesha iwapo wakuu wa nchi na serikali wanaweza kukubaliana kuhusu jina moja au italazimika kuamua kati ya wagombea kwa kupiga kura. Kwa vyovyote vile, kipindi hiki kitapima uwezo wa OIF kuhakikisha utaratibu wa pamoja unafuatwa huku wanachama wake wakitetea maslahi na mitazamo ambayo wakati mwingine hutofautiana.



