Ukosefu wa usalama unaofifisha mipaka
Katikati mwa Nigeria, ghasia haziishii kuua tu. Zinayahamisha familia, kuharibu mashamba, kuacha vijiji vitupu na kuchochea vita vya simulizi. Huko Mangu, katika Jimbo la Plateau, hali hii inajidhihirisha kwa ukatili: jamii nzima zinaishi kwa hofu ya mashambulizi, kulipizana kisasi na tuhuma za pande zote. Wakristo wa kike na wa kiume mara nyingi hukabiliwa na hatari, lakini si wao pekee wanaoathiriwa wala wanaohusika katika mgogoro unaochanganya dini, ardhi, mifugo, ujambazi na kuporomoka kwa ulinzi wa umma.
Mjadala huu unavuka mipaka ya Nigeria. Huko Abuja, mamlaka zinapinga tafsiri inayoyaona ghasia hizi kuwa za kidini pekee. Nje ya nchi, baadhi ya wabunge na mashirika yanatetea kutambuliwa kwa uwazi zaidi kwa mateso hayo. Kati ya mitazamo hii miwili, wananchi ndio wanaolipa gharama kubwa zaidi. Nigeria, uchumi mkubwa zaidi barani Afrika, pia inasalia kuwa mojawapo ya maeneo nyeti zaidi Afrika Magharibi katika masuala ya usalama wa ndani, katika ukanda ambako ECOWAS inatatizika kuzuia usambazaji wa silaha, makundi ya uhalifu na ghasia zinazovuka mipaka.
Plateau, Kaduna, Niger: ramani moja, nyuso tofauti
Tarehe 17 na 18 Agosti 2026, shambulizi dhidi ya Bin-Per, katika wilaya ya Kombun, lilizua tena tahadhari katika Jimbo la Plateau. Kwa mujibu wa simulizi za wenyeji, watu wenye silaha walishambulia usiku, nyumba baada ya nyumba. Angalau miili 24 ilizikwa siku iliyofuata, huku baadhi ya vyanzo vya eneo hilo vikisema watu 25 au 26 waliuawa, bila idadi ya mwisho bado kuthibitishwa. Bunge la Jimbo la Plateau pia lilisema nyumba 38 zilichomwa moto Bin-Per na maeneo jirani ya Jwak na Murish.
Siku chache kabla ya hapo, huko Jwak Maitumbi, hali ya wasiwasi ilikuwa tayari imegeuka kuwa mapigano kati ya vijana wa Mwaghavul na wafugaji wa Fulani. Tarehe 12 Agosti, watu watatu waliuawa kabla ya kuingilia kati kwa wanajeshi wa operesheni Enduring Peace, operesheni ya kijeshi iliyokusudiwa kudhibiti maeneo yenye migogoro katika Middle Belt. Kisha, tarehe 16 Agosti, simulizi zilipingana kabisa. Kwa upande mmoja, wakazi walieleza shambulizi baya dhidi ya waumini waliokuwa wakielekea ibadani Jumapili. Kwa upande mwingine, chapisho lililofuatiliwa na vyombo vya usalama liliripoti mashambulizi ya kulipiza kisasi yaliyolenga nyumba za Waflani. Hakuna ushahidi huru wa hadharani ambao bado umeamua ni simulizi lipi lililo sahihi.
Kutokuwa na uhakika huku si jambo dogo. Katika Plateau, kama ilivyo Kaduna, Niger au sehemu ya Borno, ghasia mara chache huwa na chanzo kimoja tu. Huchochewa na migogoro ya kilimo na ufugaji, kulipizana kisasi kati ya jamii, utekaji nyara wa kutaka fidia na, katika baadhi ya maeneo, uwepo wa makundi ya kijihadi. Jambo linalozidisha ugumu ni kwamba waathiriwa mara nyingi ni wa jamii za Kikristo au Kiislamu ambazo tayari ziko hatarini, hali inayofanya kila shambulizi kuwa suala nyeti kisiasa, lakini si rahisi kila mara kulitambua kisheria.
Takwimu za mgogoro na vita kuhusu maana yake
Suala hili lilipata uzito wa kimataifa baada ya kuchapishwa kwa Fahirisi ya Ulimwenguni ya Mateso dhidi ya Wakristo ya mwaka 2026. Shirika lisilo la kiserikali la Open Doors linasema lilirekodi Wakristo 4,849 waliouawa duniani kwa sababu ya utambulisho wao wa kidini katika kipindi cha kuanzia tarehe 1 Oktoba 2024 hadi 30 Septemba 2025. Kwa mujibu wa chanzo hicho hicho, vifo 3,490 kati ya hivyo vilitokea Nigeria, na utekaji nyara 2,293 kati ya 3,302 uliorekodiwa duniani pia ulitokea nchini humo. Shirika hilo linakadiria pia kuwa Wakristo wapatao milioni 16 wamehama makazi yao kutokana na ghasia na migogoro katika Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara.
Hata hivyo, takwimu hizi zimechochea mjadala wa muda mrefu kuhusu mbinu za utafiti. Mwanasayansi wa siasa Marc-Antoine Pérouse de Montclos anakumbusha kuwa baadhi ya vifo vinavyohusishwa na mateso ya kidini pia vinatokana na ujambazi, migogoro ya ardhi, ushindani kati ya wafugaji na wakulima au mienendo ya uhalifu isiyohusu suala la dini pekee. Tahadhari hii haipuuzi mashambulizi dhidi ya waumini. Inasisitiza umuhimu wa kutofautisha, kila kesi kivyake, kati ya yanayotokana na imani, ardhi, fedha au kisasi.
Sauti ya Kanisa Katoliki la Nigeria inafuata msimamo huohuo wa tahadhari. Askofu wa Sokoto, Matthew Hassan Kukah, anakataa kutumia neno « mauaji ya halaiki » kwa nchi nzima na kusisitiza jambo kuu: sheria ya kimataifa haizingatii idadi ya waathiriwa pekee, bali huchunguza nia, utaratibu na ulengaji. Msimamo wake hauondoi ukweli wa mauaji ya Wakristo. Unakumbusha kuwa nchini Nigeria, Waislamu pia hupata hasara kubwa katika maeneo hayohayo yenye kuvunjika kwa usalama.
Abuja iko kwenye shinikizo, Afrika Magharibi ikisubiri
Huko Abuja, jibu rasmi bado linalenga ukosefu wa usalama kwa ujumla na mapambano dhidi ya makundi yenye silaha. Juni 2026, Mtaalamu Maalumu wa Umoja wa Mataifa kuhusu uhuru wa dini au imani, Nazila Ghanea, alitembelea nchi hiyo na kuonya kuhusu athari za ukosefu wa usalama, ghasia na kutoadhibiwa kwa wahusika kwa uhuru wa dini. Wiki chache baadaye, Bunge la Ulaya lilipitisha azimio kuhusu mateso dhidi ya Wakristo nchini Nigeria, lililohusishwa hasa na mauaji ya halaiki ya Kawel, kwa kura 510 za kuunga mkono, 1 ya kupinga na 86 za kujizuia.
Matukio haya yameiweka serikali ya Nigeria kwenye mikondo miwili ya shinikizo. Ndani ya nchi, inapaswa kulinda vijiji vya Middle Belt, kuweka usalama kwenye barabara za mashambani na kurejesha uwepo wa serikali katika maeneo ambako wakazi mara nyingi huziona tuu vikosi vya usalama baada ya mashambulizi. Kwenye diplomasia, inapaswa kuzuia suala hili kutwaliwa na simulizi za nje zinazorahisisha mno hali, hasa zile zinazoipunguza kuwa mgogoro mmoja tu wa kidini. Nigeria, inayoongozwa kutoka Abuja, inafahamu kuwa tafsiri hii inaweza kuathiri uhusiano wake na washirika wa Magharibi, na pia mshikamano wake wa kitaifa.
Zaidi ya hayo, suala hili halihusu Nigeria pekee. Sahel, bonde la Ziwa Chad na nchi kadhaa za Afrika Magharibi na Kati zinashuhudia aina zinazofanana za ghasia dhidi ya raia: mashambulizi ya vijiji, utekaji nyara, madai ya fidia, kuhama kwa lazima na uharibifu wa vyanzo vya riziki. Open Doors pia inaitaja Mali, Burkina Faso, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Msumbiji kuwa miongoni mwa nchi zilizoathiriwa zaidi, lakini mienendo ya ghasia inatofautiana. Ulinganisho huu unakumbusha kwamba hakuna mgogoro mmoja tu wa kidini barani Afrika, bali kuna migogoro mingi ya ndani ambamo udhaifu wa serikali, uchumi unaotegemea silaha na migawanyiko ya kijamii huimarishana.
Kimsingi, swali linaloikabili Nigeria linahusu ulinzi halisi. Inawezekanaje kuzuia kijiji kama Bin-Per kisiwe jina jingine kwenye orodha ndefu? Inawezekanaje kulinda ibada, masoko, shule na maeneo ya malisho bila kuzifungia jamii katika tafsiri tasa ya kidini? Majibu haya yakiendelea kuwa pungufu, waathiriwa wataendelea kuonekana kwenye takwimu, lakini mara nyingi mno kutokuwepo katika sera za umma.



