Huko Ceuta, saa chache tu zilitosha kugeuza mpaka kuwa kitovu cha mvutano kati ya Rabat na Madrid. Zaidi ya watu walioingia, mgogoro wa Mei 2021 uliibua swali la muda mrefu zaidi: ni nani anayeweka masharti ya ushirikiano wa uhamiaji ambao athari zake zinaonekana pande zote za Mlango-Bahari wa Gibraltar?
Mgogoro wa mpaka katikati ya mvutano wa kidiplomasia
Ceuta ni eneo la Uhispania lililoko kwenye pwani ya kaskazini mwa Afrika, mpakani na Morocco. Mpaka unaolitenganisha na ufalme huo pia ni njia ya kuingia katika Umoja wa Ulaya. Hivyo, usimamizi wa watu wanaovuka eneo hilo unategemea uratibu kati ya mamlaka za Morocco na Uhispania, katika mazingira ambamo masuala ya uhamiaji yanaingiliana na uhusiano wa kidiplomasia.
Tukio la hivi karibuni zaidi lilitokea tarehe 17 na 18 Mei 2021. Watu wapatao 8,000 waliingia Ceuta kwa miguu au kwa kuogelea, kulingana na Amnesty International, ambayo pia iliripoti kuwepo kwa watoto wapatao 2,000 wasioandamana na watu wazima. Reuters iliripoti makadirio hayo hayo, ikinukuu mamlaka za Uhispania. Takwimu hizi si sawa na “uvukaji zaidi ya 70,000 mwezi Julai”, kama ilivyoelezwa katika maandishi ya awali: tarehe na idadi hiyo si sahihi.
Tukio hilo lilitokea wakati wa mgogoro kati ya Rabat na Madrid. Mgogoro huo ulifuatia, miongoni mwa mambo mengine, kulazwa hospitalini nchini Uhispania kwa Brahim Ghali, kiongozi wa Front Polisario, vuguvugu la kujitenga la Sahara. Kutokea kwa matukio hayo kwa wakati mmoja kulichochea tafsiri za kisiasa. Hata hivyo, hilo pekee halitoshi kuthibitisha nia zote za mamlaka za Morocco. Maafisa wa Uhispania na Morocco hawakutoa hadharani maelezo yanayofanana kuhusu tukio hilo.
Mgogoro huo pia ulikuwa na matokeo ya moja kwa moja kwa watu walioingia Ceuta. Amnesty International ililaani kufukuzwa kwa haraka na kukumbusha kwamba maombi ya hifadhi yanapaswa kuchunguzwa kila moja kivyake. Watoto walikuwa miongoni mwa walioathirika. Kwa hiyo, suala la uhamiaji halihusu tu udhibiti wa mpaka: linahusisha pia wajibu wa kutoa ulinzi na namna watu wanavyoshughulikiwa.
Ujumbe wa mfalme bungeni
Tarehe 8 Oktoba 2021, mjini Rabat, Mfalme Mohammed VI alifungua kikao cha kwanza cha bunge jipya. Tarehe hii inasahihisha kosa jingine katika taarifa ya awali, iliyoweka hotuba yake tarehe 9 Oktoba. Uchaguzi wa bunge ulifanyika tarehe 8 Septemba, wala si tarehe 23 Septemba. Chama cha National Rally of Independents (RNI) kilipata kura nyingi zaidi; chama cha Authenticity and Modernity (PAM) hakikuwa chama cha kwanza katika uchaguzi huo.
Katika hotuba yake, mfalme alisema kuwa mfumo wa ushirikiano wa uhamiaji umefikia kikomo na kutangaza kwamba waraka unaowasilisha dira mpya utawasilishwa kwa washirika wa Morocco. Alitetea wazo la ushirikiano unaotegemea ahadi za pande zote. Pia alikosoa matamshi ya kisiasa na ya vyombo vya habari aliyoyaona kuwa hayawajibiki, bila kuitaja moja kwa moja Uhispania katika sehemu zilizoripotiwa kuhusu ushirikiano.
Kauli hii ilikuwa tangazo la mwelekeo mpya, si uwasilishaji wa makubaliano ambayo tayari yalikuwa yamejadiliwa. Hotuba haikubainisha ratiba ya kuwasilisha waraka huo wala utaratibu wa kuutekeleza. Kwa hiyo, haiwezekani kusema kwamba masharti ya ushirikiano yalibadilishwa wakati huo. Tofauti hii ni muhimu: tamko la kisiasa huweka mwelekeo, lakini utekelezaji wake hutegemea mazungumzo na maamuzi ya vitendo yatakayofuata.
Ushirikiano unaovuka udhibiti wa mipaka
Kwa Morocco, ushirikiano wa uhamiaji unahusu usalama, diplomasia na usimamizi wa watu wanaohama. Ufalme huo ni nchi ambayo watu huondoka, hupitia au hukaa, wakiwa na safari na hali tofauti. Sera inayolenga ukamataji wa watu wanaojaribu kuvuka mipaka pekee haiwezi, yenyewe, kushughulikia masuala ya ulinzi, hifadhi, kurejea au uhamiaji wa kawaida.
Ushirikiano huo pia una kipengele cha Ulaya. Umoja wa Ulaya hufadhili programu zinazohusiana na usimamizi wa uhamiaji nchini Morocco. Tume ya Ulaya iliripoti msaada wa kibajeti wa euro milioni 101.5 kwa kipindi cha 2019-2021, uliolenga mbinu jumuishi inayoheshimu haki. Uhusiano huu unaipa Rabat nguvu ya kujadiliana, huku Madrid na Brussels zikijaribu kudhibiti idadi ya wanaowasili kwenye mipaka ya nje ya Umoja wa Ulaya.
Maslahi ya pande zote hayafanani. Serikali mara nyingi hutanguliza kupunguza uvukaji usio wa kawaida na ushirikiano wa polisi. Kwa wakazi wa maeneo ya mpakani, hatua hizo zinaweza kuathiri safari na shughuli zinazotegemea mpaka. Kwa wahamiaji, matokeo yanahusu upatikanaji wa hifadhi, usalama na uwezekano wa kusafiri kihalali. Marekebisho yenye uwiano yanapaswa kuzingatia hali hizi, wala si malengo ya miji mikuu pekee.
Suala la nchi mbili lenye umuhimu kwa Afrika
Uhusiano kati ya Morocco na Uhispania ni sehemu ya historia pana zaidi ya kidiplomasia, ambamo masuala ya uhamiaji yanaweza kuhusishwa na kutokubaliana kuhusu mambo mengine. Mgogoro wa 2021 ulionyesha jinsi hali hii ya kutegemeana inavyofanya ushirikiano uwe katika hatari ya kuathiriwa na mvutano wa kisiasa. Pia ulikumbusha kwamba kuvunjika kwa ushirikiano au kulegezwa kwa udhibiti wa mpaka kunaweza haraka kuweka maelfu ya watu katikati ya mzozo wa nguvu usiowahusu moja kwa moja.
Mjadala huu hauishii Ceuta. Morocco inashiriki katika majadiliano ya Ulaya na Afrika kuhusu uhamiaji na ni mwenyeji wa Kituo cha Uangalizi wa Uhamiaji cha Afrika, kilichoanzishwa kwa mpango wa Umoja wa Afrika. Mwelekeo huu wa bara zima unafungua mtazamo mwingine: sera za uhamiaji zinahusu pia watu kusafiri kati ya nchi za Afrika, ukusanyaji wa takwimu na ulinzi wa haki, si safari za kuelekea Ulaya pekee.
Kwa hiyo, jambo la kufuatilia baada ya hotuba ya 2021 lilikuwa hatua zilizofuata kuhusu tangazo hilo: maudhui ya waraka, washirika walioshauriwa na nafasi iliyotolewa kwa haki za watu walioathirika. Bila maelezo hayo, wito wa mfumo mpya unabaki kuwa mwelekeo wa kisiasa. Mgogoro wa Ceuta, kwa upande wake, uliacha somo la haraka: kutokubaliana kati ya mataifa kunapoathiri mpaka, mara nyingi watu wanaoumia kwanza ni wale wanaouvuka.
Ili kuthibitisha tarehe, takwimu na muktadha, soma muhtasari wa uchaguzi wa bunge wa Morocco wa 2021, taarifa ya Amnesty International kuhusu walioingia Ceuta, takwimu zilizoripotiwa na Reuters na jibu la Tume ya Ulaya kuhusu ufadhili unaohusiana na uhamiaji.



