Katika eneo la Maziwa Makuu, amani haipimwi tena kwa kusainiwa kwa makubaliano, bali kwa utekelezaji wake. Hata hivyo, miezi kumi na tano baada ya makubaliano yaliyofikiwa Washington kati ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Rwanda, kuondoka kwa wanajeshi kunakotarajiwa bado ni kikwazo kikuu.
Makubaliano yanayokabiliwa na shinikizo katika Maziwa Makuu
Mnamo Juni 27, 2025, Kinshasa na Kigali zilisaini makubaliano mjini Washington yaliyolenga kupunguza mivutano mashariki mwa DRC. Makubaliano hayo yanajumuisha kuondoka kwa vikosi vya Rwanda vilivyoko katika ardhi ya Kongo na kutokomeza Forces démocratiques de libération du Rwanda, FDLR, kundi lenye silaha ambalo kwa sehemu lilitokana na mitandao iliyohusishwa na mauaji ya kimbari dhidi ya Watutsi ya mwaka 1994.
Ahadi hizo mbili zinahusiana. Kigali inazichukulia FDLR kama tishio la moja kwa moja kwa usalama wake. Kwa upande wake, Kinshasa inaona kuwa tishio hilo haliwezi kuhalalisha kuendelea kuwapo kwa wanajeshi wa Rwanda katika majimbo ya Kivu Kaskazini na Kivu Kusini.
Ratiba ya awali haikuweza kuvunja mzunguko huu wa kutegemeana. DRC inataka wanajeshi wa Rwanda waondoke kwa namna inayoweza kuthibitishwa. Rwanda kwanza inataka hakikisho kuhusu kutokomezwa kwa FDLR. Kati ya misimamo hiyo miwili, utaratibu wa amani unasonga hatua kwa hatua, bila bado kuleta mabadiliko makubwa kwa wakazi wa mashariki mwa Kongo.
Hata hivyo, utaratibu wa pamoja wa kuratibu masuala ya usalama unawakutanisha wahusika pamoja na washirika kadhaa. Mkutano wa tano wa utaratibu huo ulifanyika Julai 15 na 16, 2026, ukiwashirikisha wawakilishi wa DRC, Rwanda, Marekani, Qatar, Togo na Tume ya Umoja wa Afrika. Washiriki walithibitisha tena ahadi zinazohusu kuondoka kwa wanajeshi na mapambano dhidi ya FDLR, bila kutatua tofauti za msingi.
Tathmini ya Évariste Ndayishimiye
Katika mahojiano aliyoyafanya na France 24 pembezoni mwa Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, rais wa Burundi Évariste Ndayishimiye alisema mnamo Septemba 23, 2026, kuwa mchakato huo bado umekwama. Aliitaka Rwanda itekeleze ahadi zake kuhusu kuondoa vikosi vyake nchini DRC.
« Kama kweli tunataka amani nchini Kongo, Rwanda inapaswa kuonyesha nia njema kuhusu kuondoka kwa wanajeshi », alisema kiongozi huyo wa Burundi, kwa mujibu wa Agence congolaise de presse.
Msimamo wa Bujumbura unafuatiliwa kwa makini. Burundi ina mpaka mrefu na DRC na inaathiriwa moja kwa moja na matokeo ya kiusalama ya mzozo katika majimbo ya Kivu. Pia imehusika katika mpango wa kikanda uliotumwa pamoja na Kinshasa kukabiliana na makundi yenye silaha yanayofanya kazi mashariki mwa Kongo.
Évariste Ndayishimiye pia ndiye mwenyekiti wa sasa wa Umoja wa Afrika. Kwa hiyo, msimamo wake unalipa ukosoaji huo uzito wa bara zima, kwani haujatoka Kinshasa pekee. Pia unaonyesha kuwa mzozo kuhusu kuondoka kwa wanajeshi wa Rwanda sasa umepita zaidi ya makabiliano kati ya mamlaka za Kongo na Rwanda.
Mielekeo miwili inayokinzana kuhusu usalama
Kwa Kinshasa, kipaumbele ni kuheshimu mamlaka ya DRC. Mamlaka zinasema suala la FDLR haliwezi tena kutumiwa kuhalalisha kuendelea kuwapo kwa jeshi la kigeni, hasa tangu DRC ilipoahidi kulitafuta na kulipokonya silaha kundi hilo.
Waziri Mkuu wa Kongo Judith Suminwa alisisitiza msimamo huo mbele ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa mnamo Septemba 23, 2026. Kwa mujibu wa Actualite.cd, Kinshasa inaona kuwa hatua zilizopigwa kuhusu FDLR zinapaswa sasa kutathminiwa kando na kuwapo kwa jeshi la Rwanda.
Kigali ina mtazamo tofauti. Rwanda inasema hatua zake za kiusalama zinajibu tishio linalovuka mipaka. Mnamo Juni 2026, Waziri wake wa Mambo ya Nje Olivier Nduhungirehe aliweka sharti la kutokomezwa kwa FDLR na Kinshasa kabla ya vikosi vya Rwanda kuondoka, kwa mujibu wa Actualite.cd.
Tofauti hii inakwamisha utekelezaji wa makubaliano. Kila upande unaona kuwa mwingine unapaswa kuchukua hatua kwanza. Kwa uhalisia, ahadi za kiusalama zinategemeana, ilhali mifumo ya uthibitishaji bado haijawezesha kujenga imani ya kutosha.
Athari za moja kwa moja kwa wakazi
Goma, Bukavu na maeneo ya vijijini ya Kivu Kaskazini na Kivu Kusini, mjadala wa kidiplomasia unajidhihirisha katika hali ya kutokuwa na uhakika inayoendelea. Kwanza kabisa, wakazi wanasubiri barabara zifunguliwe tena, shughuli za kiuchumi zirejee na maeneo ya kilimo yawe salama.
Athari hutofautiana kati ya maeneo. Katika miji mikubwa, ukosefu wa utulivu unavuruga usafiri, masoko na huduma za umma. Vijijini, unaathiri zaidi ufikiaji wa mashamba, safari za familia na usafirishaji wa bidhaa.
Kuendelea kwa mzozo pia kunaathiri biashara za kikanda. Mipaka kati ya DRC, Rwanda na Burundi ni muhimu kwa wafanyabiashara, wasafirishaji na waendeshaji wadogo wa biashara. Usalama unapozorota, uchumi usio rasmi huathirika kabla ya kampuni zilizoimarika.
Mzozo huo pia unatatiza kazi ya mashirika ya kibinadamu na mamlaka za mitaa. Kuhama kwa watu, vikwazo vya usafiri na kuwapo kwa makundi yenye silaha hufanya ugawaji wa misaada na kurejea kwa kudumu kwa familia zilizohama kuwa vigumu zaidi.
Mtihani ujao utakuwa utekelezaji
Mazungumzo ya Washington na Doha bado ndiyo mifumo miwili mikuu ya kidiplomasia. Ya kwanza yanahusu moja kwa moja uhusiano kati ya Kinshasa na Kigali. Ya pili yanahusu mazungumzo kati ya serikali ya Kongo na Alliance fleuve Congo-M23, ambayo vikosi vyake bado vinadhibiti maeneo kadhaa mashariki mwa DRC.
Upatanishi wa Afrika pia unaendelea kuwa na nafasi. Togo inashiriki katika utaratibu wa kuratibu masuala ya usalama kama mwezeshaji wa Umoja wa Afrika. Kwa shirika hilo la Afrika nzima, changamoto ni kuzuia mipango ya nje isiweke pembeni mifumo ya kikanda ambayo tayari inatafuta suluhisho.
Kwa hiyo, hatua inayofuata haitakuwa ya ishara tu, bali ya vitendo. Itahitajika kuthibitisha mienendo ya wanajeshi, kuweka kumbukumbu za kutokomezwa kwa makundi yenye silaha na kupanga hatua zinazoweza kukubaliwa na nchi zote mbili. Bila maendeleo yanayoweza kupimika katika masuala hayo, makubaliano ya Washington yatabaki mfumo wa kidiplomasia usioleta athari za kutosha ardhini.
Katika muktadha huu, Burundi ina nafasi ya kipekee. Ikiwa karibu kijiografia na eneo la mapigano na sasa ikiwa mstari wa mbele wa Umoja wa Afrika, Bujumbura inaweza kusaidia kuendeleza shinikizo la kidiplomasia. Hata hivyo, italazimika pia kudumisha uwiano dhaifu wa kikanda, huku kutoaminiana kati ya Kinshasa, Kigali na miji mikuu kadhaa ya nchi jirani kukiwa bado kwa kiwango cha juu.



