Jumanne, 17 Novemba 2026

Jiunge

HabariToleo LibyaLibya

Kuanguka kwa Gaddafi kwafichua gharama ya utawala usiojenga taasisi za kurithisha mamlaka

Kifo cha Muammar Gaddafi mwaka 2011 hakikutatua suala la mamlaka nchini Libya. Taasisi dhaifu na ushindani unaoendelea vinatatiza mpito wa kisiasa na kuunganisha tena nchi.

Ua wa ndani wa taasisi ya umma ya kisasa mjini Tripoli, ambapo maafisa wawili wa Libya wanapita katika eneo lenye mwanga la kiutawala.

Mafuta yaliipa Libya uwezo wa kuwa na ushawishi mkubwa zaidi ya mipaka yake. Lakini nguvu iliyojengwa chini ya Muammar Gaddafi pia ilitegemea mfumo uliokusanya mamlaka na kuzuia kuibuka kwa taasisi huru. Alipofariki tarehe 20 Oktoba 2011, mkanganyiko huo ukawa mojawapo ya changamoto kubwa za nchi hiyo.

Kuanzia mapinduzi ya kijeshi hadi utawala usio na vizuizi

Tarehe 1 Septemba 1969, kundi la maafisa wa jeshi lilimpindua Mfalme Idris. Muammar Gaddafi, aliyekuwa na umri wa miaka 27 wakati huo, akaongoza utawala mpya. Akichochewa na utaifa wa Kiarabu na mfano wa Rais wa Misri Gamal Abdel Nasser, aliwasilisha mabadiliko hayo kama kujitenga na utawala wa kifalme na ushawishi wa kigeni.

Libya, iliyopata uhuru mwaka 1951, ina akiba kubwa ya mafuta. Serikali iliimarisha udhibiti wake katika sekta hiyo na kupata sehemu kubwa zaidi ya mapato. Sera hiyo ilichochea matumizi ya umma na kuipa Tripoli rasilimali za kuendesha diplomasia yenye malengo makubwa. Hata hivyo, haikuunda utaratibu wa kisiasa unaoweza kumwekea mkuu wa nchi mipaka ya kudumu.

Mapema miaka ya 1970, Gaddafi alieleza mafundisho yake katika «Kitabu cha Kijani». Alikataa mfumo wa vyama vingi na kudai kuwa kamati za wananchi ndizo zinazopaswa kutumia mamlaka. Mwaka 1979, aliacha nyadhifa zake rasmi, lakini akahifadhi mamlaka halisi. Kutokuwepo kwa ushindani wa kisiasa uliopangwa na ukandamizaji wa wapinzani vilipunguza uwezekano wa kubadilishana madaraka.

Muundo huu ulizaa kitendawili: serikali ingeweza kufadhili miradi mikubwa na kuingilia uchumi, huku maamuzi ya kisiasa yakibaki mikononi mwa kiongozi na watu wake wa karibu. Walibya hawakuwa na taasisi huru za kutosha kusimamia urithishaji wa mamlaka au kuelekeza upinzani wa kitaifa.

Matamanio ya Kiarabu, kisha ya Kiafrika

Katika masuala ya kimataifa, mwanzoni Gaddafi alijaribu kuendeleza umoja wa Waarabu. Mizozo ya kikanda ilipunguza mafanikio ya mkakati huo. Baadaye alielekeza nguvu zake Afrika, ambako mapato ya mafuta yaliwezesha uwekezaji na mipango ya kidiplomasia. Mwaka 2008, viongozi wa jadi waliokutana Benghazi walimtunuku cheo cha mfano cha «mfalme wa wafalme wa Afrika».

Wakati huo alitetea miradi ya ushirikiano, ikiwemo sarafu ya pamoja na jeshi la Afrika. Mapendekezo hayo hayakuzaa taasisi za bara zenye uwezo wa kuyatekeleza. Libya ni mwanachama wa Umoja wa Maghreb ya Kiarabu, unaojumuisha pia Algeria, Morocco, Tunisia na Mauritania. Hata hivyo, umoja huo haukuwa chombo cha kuunganisha kisiasa kama matarajio aliyoyaonyesha Gaddafi.

Diplomasia hiyo wakati mwingine iliimarisha ushawishi wake kwa viongozi wa Afrika. Lakini haikubadilisha miradi yake kuwa makubaliano ya bara zima. Cheo cha «mfalme wa wafalme» kilikuwa igizo la kisiasa, si mamlaka aliyopewa na Umoja wa Afrika au wananchi wa bara hili.

Maandamano ya 2011 na kuanguka kwa utawala

Februari 2011, kufuatia maasi nchini Tunisia na Misri, maandamano yalizuka nchini Libya. Jibu la kijeshi la utawala na kuongezeka kwa mzozo vilisababisha vita kati ya vikosi vya serikali na makundi ya waasi. Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa liliweka vikwazo, kisha likaidhinisha hatua za kuwalinda raia. NATO ilianza mashambulizi ya anga mwezi Machi.

Wakati huohuo, Umoja wa Afrika ulipendekeza mpango wa hatua uliotegemea usitishaji mapigano, msaada wa kibinadamu na mazungumzo baina ya Walibya. Mpango huo uliwakilisha njia ya kidiplomasia ya Afrika, lakini haukukomesha mapigano. Tofauti kati ya wahusika wa Libya na wa kimataifa kuhusu masharti ya mpito zilipunguza uwezekano wa kufikiwa kwa makubaliano.

Tarehe 20 Oktoba 2011, Gaddafi alikamatwa mjini Sirte baada ya msafara wake kushambuliwa. Alifariki siku hiyo hiyo. Hali halisi ya kifo chake bado inazua utata: Tume ya Uchunguzi ya Umoja wa Mataifa haikuweza kubaini kama kifo chake kilikuwa mauaji ya kiholela na ikaomba uchunguzi zaidi. Human Rights Watch pia ilitaka uchunguzi huru.

Urithi unaovuka kifo cha kiongozi

Kuanguka kwa utawala hakukutosha kujenga serikali yenye umoja. Taasisi zilizodhoofishwa na miongo kadhaa ya mamlaka yaliyomzungukia mtu mmoja, uwepo wa makundi yenye silaha na ushindani wa kisiasa vilitatiza mpito. Tangu wakati huo, migawanyiko kati ya mamlaka hasimu imeathiri usalama, huduma za umma na usimamizi wa rasilimali za mafuta.

Matokeo si sawa kila mahali. Wakazi wa Tripoli na miji mingine wanategemea huduma zinazosimamiwa na mamlaka hasimu. Katika maeneo yaliyo mbali na vituo vya maamuzi, upatikanaji wa huduma na uwakilishi wa kisiasa pia ni masuala muhimu. Mabadiliko ya uzalishaji wa mafuta na vikwazo vya kitaasisi vinaweza kuathiri fedha za umma na shughuli za kiuchumi mbali zaidi ya sekta ya nishati.

Hivyo, mkondo wa matukio nchini Libya unakumbusha kuwa uwepo mkubwa wa kimataifa na rasilimali nyingi haviwezi kuchukua nafasi ya taasisi zenye uwezo wa kutatua mizozo. Kwa Umoja wa Afrika na majirani zake wa Maghreb, suala hili bado linahusiana na utulivu wa kikanda, uhamaji wa watu na usambazaji wa silaha. Changamoto sasa ni kubadilisha mipango ya upatanishi kuwa makubaliano yanayokubaliwa na wahusika wa Libya, bila kuchanganya mwisho wa utawala na ujenzi wa mfumo thabiti wa kisiasa.

Tafsiri ya kiotomatiki. Toleo asili la Kifaransa

Chemsha bongo

Toleo LibyaLibya kwa maswali 5

5 questions