Kwa shamba lililo kilomita kadhaa kutoka sokoni, hali ya barabara inaweza kuamua bei ya bidhaa, muda wa safari na upatikanaji wa huduma. Nchini Kenya, mpango uliotangazwa wa kuboresha njia za vijijini unalenga kushughulikia sehemu ya changamoto hiyo. Hata hivyo, ufadhili wake bado haujapatikana: kazi hazijaanza.
Mradi bado uko katika hatua ya maandalizi
Tarehe 20 Oktoba 2026, Kenya National Highways Authority (KeNHA), wakala wa umma unaosimamia barabara kuu za kitaifa, ilichapisha tangazo la jumla la ununuzi wa miradi kwa ajili ya Roads for Rural Economic Development Project (RREDP). Serikali inakusudia kuomba dola milioni 600 kutoka kwa International Development Association, dirisha la Benki ya Dunia kwa nchi zenye kipato cha chini au cha kati. Kiasi hicho ni ufadhili unaoombwa, si fedha ambazo tayari zimetolewa wala mkataba wa ujenzi uliotolewa. Tangazo rasmi la KeNHA kuhusu mpango wa barabara za vijijini linaeleza hatua zinazofuata za maandalizi.
Mradi unalenga takriban kilomita 536 za barabara katika kaunti saba: Elgeyo-Marakwet, Uasin Gishu, Kericho, Bomet, Nandi, Narok na Nakuru. Mpango huo pia unajumuisha madaraja katika eneo la Lower Eastern, vifaa vya jamii na kazi zinazohusiana na miundombinu ya usafiri vijijini. Chanzo huru, gazeti la Kenya The Eastleigh Voice, pia limeripoti ombi la ufadhili na kilomita 536 zilizolengwa.
Uchapishaji wa tangazo la jumla unaanzisha utaratibu; hauhakikishi kuidhinishwa kwa mkopo wala ratiba ya kazi. Mradi huo ni sehemu ya maandalizi ambayo tayari yameanza: nyaraka za Benki ya Dunia zinataja ruzuku kwa ajili ya tafiti na usanifu wa mpango. Nyaraka hizo zinafafanua hatua ya maandalizi, lakini hazimaanishi kuwa dola milioni 600 zilizotajwa zimeidhinishwa. Nyaraka za mazingira na jamii za maandalizi ya RREDP zinaeleza mfumo wa hatua hiyo ya kwanza.
Kuunganisha maeneo ya kilimo na masoko
Kaunti zote saba zinazohusika ziko magharibi mwa Kenya na katika Bonde la Ufa, maeneo ambako uzalishaji wa kilimo unahudumia masoko ya ndani na biashara ya kitaifa. Barabara zinazopitika vizuri zaidi zinaweza kupunguza ucheleweshaji na uharibifu wa bidhaa wakati wa usafirishaji, hasa mazao yanayoharibika haraka. Pia zinaweza kurahisisha safari za kwenda shuleni, vituo vya afya na madukani. Hayo ni matokeo yanayotarajiwa, si matokeo ambayo tayari yamepimwa.
Manufaa hayo hayatazagaa kwa usawa moja kwa moja. Wakulima walio karibu na barabara zitakazokarabatiwa wanaweza kuwafikia wanunuzi na kupata pembejeo kwa urahisi zaidi. Hata hivyo, mashamba madogo yaliyo mbali na barabara zinazolengwa yanaweza kuachwa nyuma. Vivyo hivyo, barabara inayopitika mwaka mzima inaweza kuwasaidia wafanyabiashara na wasafirishaji, lakini athari kwa mapato itategemea nauli, ushindani na uthabiti wa huduma.
Kwa hiyo, usanifu wa kazi utakuwa muhimu sawa na urefu wake. Mpango una masharti ya kustahimili mabadiliko ya tabianchi. Mifumo ya kupitisha maji, madaraja na matengenezo ni muhimu katika eneo ambako mvua kubwa inaweza kuharibu barabara na kukatiza njia. KeNHA pia italazimika kuratibu kazi na serikali za kaunti, ambazo zinasimamia sehemu kubwa ya mtandao wa barabara za eneo husika. Bila uratibu, barabara iliyoboreshwa inaweza kuishia kwenye kipande kilichoharibika au kisichotunzwa vizuri.
Deni, zabuni za umma na manufaa ya wenyeji
Kiasi cha dola milioni 600 pia kinaibua suala la bajeti. Iwapo ufadhili utakuwa mkopo wenye masharti nafuu, masharti yake na ratiba ya marejesho yatakuwa muhimu kwa fedha za umma. Tangazo la ununuzi wa miradi pekee haliwezi kubainisha masharti ya mwisho ya ufadhili. Kwa hiyo, itabidi kufuatilia uamuzi wa Benki ya Dunia, mchango wa serikali ya Kenya na nyaraka zinazoeleza ahadi za kifedha.
Ubora wa utaratibu wa zabuni za umma utakuwa muhimu vilevile. Zabuni zinapaswa kubainisha vigezo vya uteuzi, muda wa kazi, hatua za ukaguzi na mifumo ya kushughulikia malalamiko. Kwa jamii zinazohusika, masuala ya ardhi, fidia na athari za kimazingira yanaweza kubadili njia au kasi ya kazi. Mashauriano yaliyo wazi na uchapishaji wa mikataba vitasaidia kutathmini kama manufaa yaliyoahidiwa yatafika kweli vijijini.
Kazi za ujenzi pia zinaweza kufungua fursa kwa kampuni za ndani na kuongeza ajira, lakini hilo litategemea kanuni za utoaji wa zabuni na uwezo wa kampuni za Kenya kushiriki katika ushindani. Kwa hiyo, kutangaza tu jumla ya fedha hakutoshi: mgawanyo wa mikataba, masharti ya kiufundi na upatikanaji wa taarifa vitaamua ni nani anayenufaika na matumizi ya fedha za umma.
Changamoto kwa biashara za Afrika Mashariki
Kenya ni kitovu muhimu cha usafiri kwa Afrika Mashariki. Barabara zake zinaunganisha maeneo ya uzalishaji na miji, mipaka na korido za biashara za kikanda. Kuboresha barabara za vijijini kunaweza kuimarisha miunganisho hiyo, lakini RREDP si sawa na miradi mikubwa ya kuvuka mipaka, kama korido ya LAPSSET, inayounganisha hasa bandari ya Lamu na njia zinazopangwa kuelekea Ethiopia na Sudan Kusini.
Kwa kiwango cha kikanda, suala hilo pia linahusu Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), shirika linalojumuisha nchi kadhaa za eneo hili ili kurahisisha biashara na ushirikiano. Barabara za vijijini zinazofanya kazi vizuri zinaweza kuchangia biashara pana zaidi, mradi barabara kuu, vituo vya mpakani na huduma za usafirishaji ziende sambamba. Kwa Umoja wa Afrika, suala hili linaonyesha changamoto inayokabili nchi nyingi: kuunganisha jamii zinazozalisha bidhaa na masoko ya kitaifa na kikanda bila kupuuza matengenezo na deni baada ya kutangaza uwekezaji.
Kwa hiyo, hatua zinazofuata zitakuwa za kuamua: kuthibitishwa kwa ufadhili, kuchapishwa kwa tafiti, mashauriano ya wenyeji na ratiba ya zabuni. Maamuzi hayo yasipokuwa yamejulikana, kilomita 536 zitasalia kuwa lengo la mradi. Kwa wakazi wa kaunti zinazohusika, matokeo hatimaye yatapimwa kwa uwezo wa barabara kupitika, matengenezo yake na gharama halisi ya safari.



