Kwa Ethiopia, mchele umekuwa zao muhimu zaidi ya kuwa zao la nyongeza. Unazidi kujumuishwa katika chakula, huku uagizaji kutoka nje ukiendelea kukidhi sehemu kubwa ya mahitaji. Kwa hiyo, changamoto si kuongeza tu uzalishaji. Ni lazima pia kuvuna kwa wakati, kusindika kwa usafi na kupunguza upotevu baada ya mavuno.
Msaada wa Japan kwa vifaa vya kilimo
Mnamo Septemba 30, 2026, Ethiopia na Japan zilisaini mjini Addis Ababa makubaliano ya msaada wa yen milioni 360 kwa ajili ya kuunga mkono uboreshaji wa sekta ya mchele. Fedha hizo zimetolewa kupitia msaada usiokopeshwa na serikali ya Japan, kwa usaidizi wa Shirika la Ushirikiano wa Kimataifa la Japan (JICA).
Makubaliano hayo yanajumuisha ununuzi wa matrekta, mashine za kuvunia na kupura, vifaa vya kuandaa mashamba na mashine za kusindika mchele. Taarifa rasmi ya Wizara ya Mambo ya Nje ya Japan pia inathibitisha kuwa mpango huo unalenga kuimarisha uwezo wa uzalishaji wa kilimo nchini Ethiopia.
Kulingana na vyombo vya habari vya Ethiopia, vifaa hivyo vinatarajiwa kusaidia hatua mbalimbali za mnyororo wa uzalishaji. Maandalizi ya mashamba na uvunaji yanalengwa, pamoja na upuraji, uondoaji wa maganda na ung’arishaji. Lengo ni kupunguza upotevu, kuboresha ubora wa mchele unaouzwa na kupunguza uagizaji kutoka nje.
Fedha hizo zinatolewa baada ya miaka kadhaa ya ushirikiano wa Japan katika sekta hiyo. Mradi wa EthioRice 2, unaotekelezwa pamoja na JICA, umeimarisha utafiti, mafunzo na usambazaji wa mbinu za kilimo cha mpunga katika eneo la Amhara. Kwa hiyo, ushirikiano wa Japan hauishii katika kupeleka mashine. Pia unalenga kuimarisha ujuzi unaohitajika ili kuzitumia.
Sekta inayokua, lakini bado ina mashine chache
Uzalishaji wa mchele nchini Ethiopia umeongezeka kwa kiasi kikubwa katika muongo uliopita. Kwa mujibu wa takwimu zilizonukuliwa katika Mpango Mkuu wa Kitaifa wa Mchele 2023-2027, uzalishaji wa mpunga uliongezeka kutoka takriban tani 97,000 mwaka 2012 hadi tani 276,000 mwaka 2021. Eneo lililolimwa pia liliongezeka katika kipindi hicho, kutoka hekta 34,000 hadi 88,000.
Hata hivyo, ukuaji huo bado uko mbali na malengo ya taifa. Katika mkakati wake wa pili wa maendeleo ya mchele, Ethiopia inalenga kuzalisha tani milioni 1.93 za mpunga kufikia mwaka 2030. Mpunga ni nafaka inayovunwa kabla ya kuondolewa maganda.
Kikwazo kikuu kiko mashambani na katika viwanda vya kusindika. Utafiti uliofanywa kwa wakulima katika maeneo kadhaa yanayolima mpunga unaonyesha kuwa ni takriban asilimia 2 tu ya mashamba yaliyoweza kupata trekta kwa ajili ya kuandaa ardhi. Upatikanaji wa vifaa vya kung’arisha mchele ulikuwa takriban asilimia 22.7.
Takwimu hizi zimenukuliwa katika utafiti kuhusu uwekaji wa mashine katika kilimo cha mpunga nchini Ethiopia, uliofanywa na watafiti wanaohusishwa na Taasisi ya Utafiti wa Kilimo ya Ethiopia. Utafiti huo pia unaeleza kuwa palizi hutumia karibu asilimia 66 ya kazi inayohitajika katika shughuli za kilimo cha mpunga. Kazi hii bado hufanywa kwa mikono kwa kiwango kikubwa na huwa mzigo hasa kwa kaya za wakulima zenye wafanyakazi wachache au zinazolima mashamba madogo.
Mpango wa kitaifa umebainisha vipaumbele kadhaa: kuandaa udongo, kupalilia, kuvuna, kupura na kusindika. Changamoto ni kuchagua vifaa vinavyofaa kwa mashamba ya Ethiopia. Mashine kubwa mno au ghali mno zinaweza kubaki mikononi mwa waendeshaji wachache na kunufaisha zaidi mashamba makubwa.
Changamoto halisi: kuhakikisha mashine zinapatikana
Kuweka mashine si suala la kununua matrekta pekee. Ni lazima pia kupanga upatikanaji wake. Nchini Ethiopia, huduma za kukodisha vifaa vya kilimo zinaweza kuwawezesha wakulima wadogo kutumia mashine bila kulazimika kuzinunua. Kwa hiyo, mpango wa kitaifa unalenga kusaidia watoa huduma wa ndani, biashara ndogo na vikundi vya vijana vinavyobobea katika huduma za kutumia mashine.
Mbinu hii inaweza kutengeneza ajira katika uendeshaji, matengenezo na ukarabati. Pia inaweza kupunguza ucheleweshaji wa shughuli za msimu. Katika maeneo yanayolima mpunga, kuchelewa kuvuna huongeza hatari ya upotevu na kushuka kwa ubora wa nafaka.
Hata hivyo, uendeshaji wa vifaa utategemea masharti kadhaa. Waendeshaji watahitaji mafunzo. Vipuri vitahitajika kupatikana. Wakulima watahitaji kuweza kupata mikopo. Mwishowe, barabara za vijijini na maghala ya kuhifadhia bidhaa vitalazimika kuendana na ongezeko la uzalishaji.
Suala la umwagiliaji pia bado ni muhimu. Uwekaji mzuri zaidi wa mashine hauwezi peke yake kufidia upatikanaji wa maji usio wa uhakika. Kugawanyika kwa ardhi katika vipande vidogo, uhaba wa wafanyakazi wenye ujuzi na udhaifu wa vifaa vya kusindika ni vikwazo vingine vilivyobainishwa na mamlaka za Ethiopia.
Suala la kitaifa na kikanda
Kwa Addis Ababa, kuendeleza kilimo cha mpunga kunatimiza malengo kadhaa. Kwanza, ni kupanua aina ya vyakula vinavyopatikana na kupunguza shinikizo la uagizaji wa bidhaa kutoka nje kwa akiba ya fedha za kigeni. Wizara ya Mambo ya Nje ya Japan inakadiria kuwa uzalishaji wa ndani bado unakidhi takriban asilimia 20 tu ya mahitaji, na hivyo kiwango cha utegemezi wa nje kuwa karibu asilimia 80.
Ongezeko la mahitaji pia linatokana na mabadiliko ya tabia za ulaji na misukosuko iliyoathiri bei za baadhi ya nafaka. Mchele unaweza kuwa chakula cha nyongeza wakati bidhaa nyingine zinapokuwa ghali zaidi au hazipatikani kwa urahisi.
Katika Afrika Mashariki, uzoefu wa Ethiopia unavutia nchi zinazotafuta kuimarisha usalama wao wa chakula. Ethiopia ni mwanachama wa Mamlaka ya Maendeleo ya Kiserikali, IGAD, shirika la kikanda linalojumuisha nchi kadhaa za Pembe ya Afrika. Changamoto zinazohusu maji, minyororo ya ugavi, uagizaji kutoka nje na tija ya kilimo zinavuka mipaka ya kitaifa kwa kiwango kikubwa.
Kwa hiyo, hatua inayofuata itakuwa muhimu: kupima vifaa vitapelekwa wapi, ni wakulima gani watakaovipata na kama uwezo wa ndani wa kuvitunza utaongezeka sambamba navyo. Mafanikio ya mpango hayatapimwa sana kwa idadi ya mashine zitakazowasilishwa, bali kwa matumizi yake ya mara kwa mara katika maeneo ya uzalishaji.



