Katika mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, mwitikio dhidi ya Ebola hauwezi tena kutegemea hatua za kujikinga na huduma za afya pekee. Jaribio la kitabibu linalofanywa nchini humo sasa linapaswa kutathmini chanjo zilizotengenezwa dhidi ya virusi vya Bundibugyo, vinavyosababisha mlipuko unaoendelea. Hata hivyo, chanjo hizi zinazotarajiwa bado hazijaidhinishwa: ufanisi wake bado haujathibitishwa.
Mlipuko uliovuka mipaka ya majimbo
Mlipuko uliotangazwa tarehe 15 Mei 2026 ulianza kwanza Ituri, kaskazini-mashariki mwa nchi. Baadaye ulienea katika majimbo kadhaa, yakiwemo Kivu Kaskazini. Huu ni mlipuko wa 17wa Ebola kutangazwa DRC tangu virusi hivyo vitambuliwe nchini humo mwaka 1976. Safari hii ugonjwa unasababishwa na virusi vya Bundibugyo, aina tofauti na ile inayolengwa na chanjo ya Ervebo, ambayo tayari imeidhinishwa dhidi ya virusi vya Zaire. WHO inafuatilia mwenendo wa mlipuko nchini DRC na katika eneo hilo.
Tofauti hii ni muhimu. Chanjo inayofaa dhidi ya aina moja hailindi moja kwa moja dhidi ya aina nyingine. Mwishoni mwa Agosti, WHO ilisema kuwa data iliyokuwepo haikutosha kuhitimisha kuwa Ervebo hutoa kinga yenye umuhimu wa kitabibu dhidi ya Bundibugyo. Kwa hiyo, matumizi yake katika mazingira haya yalipaswa kufanyika kwa mujibu wa itifaki za utafiti. Mwongozo wa WHO kuhusu matumizi ya Ervebo kwa hiyo unasisitiza umuhimu wa kupata data imara, bila kuwasilisha chanjo hiyo kama suluhisho ambalo tayari limethibitishwa dhidi ya aina hii ya virusi.
Ukubwa wa mlipuko unafanya utafiti huu kuwa wa dharura, lakini takwimu za vifo zinapaswa kuhusishwa na tarehe husika. Tarehe 31 Oktoba, Associated Press, ikinukuu data za Wizara ya Afya ya Kongo, iliripoti vifo 5,026 kati ya watu 10,351 walioambukizwa. Taarifa nyingine, iliyokusanywa kutokana na data za Taasisi ya Kitaifa ya Afya ya Umma ya Kongo hadi tarehe 28 Oktoba, ilionyesha vifo 4,960 vilivyothibitishwa. Takwimu hizi hazihusu tarehe ileile wala lazima ziwe za kundi lilelile la visa. Kwa hiyo, hazipaswi kuchanganywa. Takwimu zilizoripotiwa tarehe 31 Oktoba na taarifa iliyofungwa tarehe 28 Oktoba ni viashiria viwili tofauti.
Tumaini, jaribio linalofanywa DRC
Tarehe 4 Novemba, Shirika la Afya Duniani lilitangaza kuwa chanjo mbili zinazolenga mahususi Bundibugyo zilipendekezwa kujiunga na jaribio la kitabibu la Tumaini. Ya kwanza, ChAdOx1, inatengenezwa na Chuo Kikuu cha Oxford kwa ushirikiano na Serum Institute of India. Ya pili, mRNA-1469, inatengenezwa na Moderna. Kujiunga kwao na jaribio hilo bado kunategemea kupata vibali vinavyohitajika vya kitaifa.
Tumaini inaongozwa na Taasisi ya Kitaifa ya Utafiti wa Tiba na Biolojia ya DRC, kwa ushirikiano na washirika wa Kongo na wa kimataifa, wakiwemo Chuo Kikuu cha Antwerp, WHO, Epicentre, Médecins Sans Frontières na Vituo vya Afrika vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa. Taasisi ya Kongo ina jukumu kuu: jaribio hili halifanyiki tu “barani Afrika”, bali linaongozwa kitaifa katika maeneo yaliyoathiriwa na mlipuko. Tangazo la WHO linaeleza washirika na itifaki. Uzinduzi wa mpango wa Tumaini na maandalizi ya chanjo hizi mbili pia yameripotiwa na Muungano wa Ubunifu wa Kujiandaa Kukabiliana na Milipuko.
Jaribio linatumia mbinu ya “chanjo ya mzunguko”: kwa mujibu wa itifaki na kanuni zinazotumika za maadili, timu huwapa chanjo inayochunguzwa watu waliokutana na walioambukizwa ambao maambukizi yao yamethibitishwa. Mbinu hii inalenga minyororo ya maambukizi inayozunguka visa. Ilitumika pia wakati wa mlipuko wa Afrika Magharibi wa 2014-2016, na ilichangia kuthibitisha ufanisi wa Ervebo dhidi ya aina ya Zaire. Hata hivyo, ufanisi wa chanjo mpya dhidi ya Bundibugyo bado haujajulikana.
Mpango huu hauanzi kutoka mwanzo. Tayari kuna jaribio la Ervebo linalotathmini iwapo chanjo hiyo inaweza kutoa kinga dhidi ya Bundibugyo, ingawa uwezekano huo bado haujathibitishwa. Kwa mujibu wa WHO, mwanzoni mwa Novemba kulikuwa na vikundi vinne vya chanjo ya mzunguko, huku vingine vikiandaliwa. Matokeo ya kwanza ya jaribio la chanjo yanatarajiwa mwanzoni mwa 2027. Huu ni muda uliopangwa kwa utafiti, si ahadi ya chanjo kupatikana mara moja.
Utafiti hauchukui nafasi ya huduma wala uaminifu
Kwa wakazi wa maeneo yaliyoathiriwa, tofauti pia hutegemea upatikanaji wa haraka wa vipimo, huduma za afya na taarifa zinazoeleweka. Umbali, hali ya barabara, upatikanaji wa timu na uaminifu katika mifumo ya mwitikio vinaweza kufanya ufuatiliaji wa waliokutana na wagonjwa kuwa mgumu. Hali si sawa Bunia, Goma au katika maeneo ya mbali zaidi. Jaribio la kitabibu haliwezi, peke yake, kutatua vikwazo hivyo.
Ushiriki pia unapaswa kutegemea ridhaa iliyotolewa baada ya kueleweshwa na maelezo yaliyo wazi kuhusu yanayojulikana — na yasiyojulikana. Chanjo zinazotarajiwa ni za majaribio. Kuzitathmini wakati wa mlipuko kunaweza kuharakisha upatikanaji wa data muhimu, lakini kunahitaji ufuatiliaji makini wa usalama, uendeshaji unaozingatia maadili na mawasiliano ya wazi kwa jamii. Kuongoza utafiti kwa taasisi ya kitaifa kunauweka ndani ya uwezo wa kisayansi wa DRC, badala ya kuifanya nchi hiyo kuwa eneo la majaribio tu.
Chanjo ni sehemu moja tu ya mwitikio. Ufuatiliaji, kuwatenga na kuwahudumia wagonjwa, kuwalinda wahudumu wa afya na kuwasaidia watu wa karibu na wagonjwa bado ni muhimu. Sambamba na hayo, WHO inaunga mkono jaribio la PARTNERS kuhusu tiba zinazoweza kutumika. Mbinu hizi zinaweza kukamilishana, lakini hakuna inayowezesha kutangaza kuwa mlipuko umekwisha.
Jambo muhimu kwa Afrika ya Kati na kwingineko
Kuenea kwa virusi nje ya Ituri kunafanya uratibu wa kikanda kuwa jambo la msingi. DRC inapakana na nchi kadhaa za Afrika ya Kati na Mashariki, na ina njia za usafiri zinazoiunganisha nazo. Kwa hiyo, kufuatilia safari za watu, kubadilishana taarifa za afya na uwezo wa maabara ni muhimu sawa na maamuzi yanayochukuliwa Kinshasa. WHO pia imefuatilia visa vinavyohusishwa na mlipuko huo katika nchi nyingine za Afrika, ikikumbusha kuwa maandalizi hayawezi kusimama kwenye mipaka ya kitaifa.
Hatua inayofuata mara moja ni kupata idhini ya kitaifa ya kuingiza chanjo hizo mbili katika Tumaini, kisha kuzitathmini kwa washiriki. Matokeo yanayotarajiwa mwanzoni mwa 2027 yataonyesha iwapo chanjo hizo zinastahili kuendelezwa zaidi. Hadi wakati huo, kipaumbele ni mambo mawili: kupata ushahidi wa kuaminika chini ya uongozi wa Kongo na kudumisha rasilimali za mwitikio ambazo wananchi wanazihitaji sasa.



