Ukame unapodhoofisha akiba ya maji, au mafuriko yanapoharibu barabara na makazi, kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi huonekana katika maisha ya kila siku. Nchini Afrika Kusini, serikali inakadiria kuwa uwekezaji wa dola bilioni 15.6 unahitajika ili kuimarisha ulinzi huu kufikia 2035.
Mpango wa kitaifa unaopaswa kuwafikia wananchi
Kiasi hicho kilitangazwa na David Maynier, waziri wa Misitu, Uvuvi na Mazingira wa Afrika Kusini, wakati wa COP31 mjini Antalya. Katika taarifa iliyochapishwa Novemba 18, 2026, alisema kuwa zaidi ya randi bilioni 250, sawa na takriban dola bilioni 15.6, zinahitajika kufadhili hatua za kipaumbele za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi kati ya 2026 na 2035. Kiasi hicho pia kimeelezwa katika ripoti ya uwazi wa tabianchi ya nchi hiyo, iliyochapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali Novemba 6. Taarifa rasmi ya Afrika Kusini katika COP31 na hati hiyo zinaweka makadirio katika kiwango hicho hicho.
Mahitaji hayo yanahusu sekta kadhaa: rasilimali za maji, kilimo na usalama wa chakula, afya, miundombinu, makazi na maeneo ya pwani. Kwa hiyo, si suala la kurekebisha tu baada ya maafa. Lengo pia ni kupunguza hatari kabla hazijatokea, kwa mfano kwa kuimarisha mitandao ya maji na vifaa vya umma vilivyo hatarini.
Msingi wa kisheria tayari upo. Sheria ya Afrika Kusini kuhusu mabadiliko ya tabianchi, iliyopitishwa mwaka 2024, ilianza kutumika Machi 17, 2025. Inaweka mfumo wa kukabiliana na hali hiyo kwa kuzingatia upunguzaji wa uzalishaji wa gesi chafuzi na kukabiliana na athari za tabianchi, huku ikizipa serikali katika ngazi mbalimbali wajibu. Mkakati wa kitaifa wa kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi unaongoza vipaumbele na mipango ya sekta. Serikali ilithibitisha tarehe ambayo sheria ilianza kutumika.
Mahitaji yanazidi kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi
Dola bilioni 15.6 zinashughulikia sehemu tu ya changamoto ya tabianchi nchini Afrika Kusini. Nchi hiyo pia inapaswa kupunguza uzalishaji wa gesi chafuzi na kubadilisha mfumo wake wa nishati. Ripoti yake ya pili ya uwazi inakadiria kuwa uwekezaji wa takriban randi bilioni 3,470 unahitajika kwa ajili ya kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, yaani kupunguza uzalishaji, katika kipindi cha 2026-2035. Kiasi hicho na kile cha kukabiliana na athari za tabianchi vina malengo tofauti na havipaswi kuchanganywa. Ripoti iliyochapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali inaeleza makadirio hayo.
Changamoto pia inahusu bajeti. OECD inakadiria kuwa fedha za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi zilizofuatiliwa nchini Afrika Kusini, kutoka sekta za umma na binafsi, za ndani na za kimataifa, zilifikia wastani wa randi bilioni 188 kwa mwaka katika 2022 na 2023. Kiasi hicho kinajumuisha fedha za kukabiliana na athari za tabianchi na za kupunguza uzalishaji; kwa hiyo, si fedha zinazoweza kutumiwa moja kwa moja kwa miradi ya kukabiliana na athari hizo pekee. Hata hivyo, kinaonyesha pengo kati ya rasilimali zilizopatikana na mahitaji yaliyotangazwa. Uchambuzi wa OECD kuhusu uwekezaji wa tabianchi nchini Afrika Kusini pia unaangazia ugumu wa kuandaa miradi katika ngazi ya manispaa.
Tofauti hii ni muhimu kwa wananchi. Manispaa zinapaswa kutafsiri mikakati ya kitaifa kuwa kazi halisi: kulinda mitandao ya maji taka, kuhakikisha upatikanaji salama wa maji au kurekebisha vifaa vya afya. Hata hivyo, kutangaza kiasi cha fedha katika ngazi ya kitaifa hakuhakikishi kuwa fedha zitatolewa, zitakuwa katika mfumo wa ruzuku au zitafika katika maeneo yaliyo hatarini zaidi.
Serikali ya Afrika Kusini inaiomba COP31 kuendeleza lengo la kuongeza mara tatu fedha za kukabiliana na athari za tabianchi kufikia 2035. Waziri huyo pia anatoa wito wa michango ya uhakika kwa mifuko ya kimataifa ya tabianchi. Hoja hii inahusu masharti ya fedha: mikopo, dhamana na uwekezaji wa sekta binafsi si sawa na ruzuku. Vinaweza kusaidia miradi, lakini gharama zake, masharti ya kupata fedha na muda wa kuzitoa huathiri maamuzi ya kitaifa.
Mabadiliko ya nishati yaendane na ustahimilivu
Afrika Kusini bado inategemea sana makaa ya mawe. Mpango Jumuishi wa Rasilimali za Nishati wa 2025 unaeleza kuwa mitambo ya makaa ya mawe inazalisha zaidi ya asilimia 75 ya umeme. Utegemezi huu unafanya mabadiliko kuwa magumu: ni lazima uzalishaji wa gesi chafuzi upunguzwe bila kuhatarisha usalama wa upatikanaji wa nishati, shughuli za kiuchumi au ajira katika maeneo ya uchimbaji madini. Mpango rasmi wa nishati wa Afrika Kusini unaeleza kiwango hicho cha matumizi ya makaa ya mawe.
Mabadiliko ya haki, neno linalomaanisha mabadiliko ya nishati yanayoambatana na hatua za kuwaunga mkono wafanyakazi na maeneo yanayohusika, yanatekelezwa katika nyanja kadhaa. Mitandao ya umeme inapaswa kuwa na uwezo wa kupokea umeme zaidi unaotokana na nishati jadidifu, huku maeneo ya makaa ya mawe yakihitaji matarajio mapya ya kiuchumi. Wakati huohuo, uwekezaji wa kukabiliana na athari za tabianchi unapaswa kuwalinda wananchi dhidi ya athari hizo. Fedha za kupunguza hewa ukaa haziwezi kuchukua nafasi ya zile zinazohitajika kwa maji, afya au miundombinu imara.
Changamoto inayoshirikiwa Kusini mwa Afrika
Suala hili linavuka mipaka ya Afrika Kusini. Katika SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, nchi zinakabiliwa na hatari zinazofanana za tabianchi na zinashiriki rasilimali za maji zilizounganishwa. Jumuiya hiyo ya kikanda inasisitiza umuhimu wa usimamizi wa maji katika kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi na haja ya kujiandaa vyema zaidi kwa ukame na mafuriko. Mkakati wa SADC wa kukabiliana na athari za tabianchi unaweka ushirikiano huo katika mfumo wa kikanda.
Hatua zinazofuata zitategemea mambo mawili: kutafsiri mipango ya Afrika Kusini kuwa miradi inayoweza kufikiwa na majimbo na manispaa, kisha uwezo wa mazungumzo ya tabianchi kufanya ufadhili wa kimataifa uwe wa uhakika zaidi. Kwa Pretoria, lengo ni kubadilisha makadirio ya kitaifa kuwa ulinzi halisi. Kwa eneo hili, ni kuoanisha kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, usalama wa nishati na usimamizi wa pamoja wa maji, bila kuhamishia gharama za mabadiliko hayo kwa kaya na maeneo yenye vifaa vichache zaidi.



