Ujasiri dhidi ya ubaguzi wa rangi na Afrika Kusini
José Eduardo dos Santos alipokuwa rais wa Angola mwaka 1979, Kusini mwa Afrika bado ilikuwa imeathiriwa sana na nguvu ya utawala wa ubaguzi wa rangi wa Afrika Kusini. Pretoria ilikuwa imeikalia Namibia, iliingilia kijeshi maeneo yaliyo nje ya mipaka yake na ilinuia kuzuia harakati za ukombozi zisijikita kwa kudumu katika nchi jirani.
Wakati huo Angola ilifanya uamuzi wa maana: kutofumbia macho hali hiyo. Luanda iliwapokea na kuwaunga mkono wapiganaji wa ANC, pamoja na wa SWAPO ya Namibia, na ikaweka mamlaka yake ya kujitawala katika dira pana zaidi ya ukombozi wa Afrika. Nelson Mandela mwenyewe alisema miaka kadhaa baadaye: «Mshikamano wa Angola na Waafrika Kusini waliopigania ukombozi wao ulikuwa wa kishujaa kwa kiwango kikubwa». Alipohutubia Bunge la Kitaifa la Angola, Aprili 1998, alikumbusha pia kwamba Waangola walikuwa wameitetea uhuru wa Waafrika Kusini kabla hata hawajahakikisha uhuru wao wenyewe kikamilifu.
Mshikamano huu haukuwa wa kidiplomasia pekee. Ulikuwa na gharama kubwa sana ya kibinadamu, kijeshi na kiuchumi. Hata hivyo, chini ya José Eduardo dos Santos, Angola ilikubali gharama hiyo kwa sababu rais wa Angola aliona kwamba utulivu wa kudumu wa nchi yake pia ulitegemea kuanguka kwa mfumo wa kikanda uliowekwa na ubaguzi wa rangi.
Cuito Cuanavale, wakati historia ilipobadilika
Huko Cuito Cuanavale, kati ya 1987 na 1988, mkakati huu ulidhihirika kikamilifu. Kusini-mashariki mwa Angola, vikosi vya Angola na Cuba vilikabiliana na UNITA, iliyoungwa mkono na jeshi la Afrika Kusini. Tathmini za kijeshi kuhusu matokeo halisi ya vita hivyo bado zinajadiliwa, lakini umuhimu wake wa kisiasa haupingwi sana: vilikuwa mabadiliko makubwa katika vita vya kikanda na kuharakisha kuanza kwa mazungumzo yaliyobadilisha kwa kudumu uwiano wa nguvu Kusini mwa Afrika.
Nelson Mandela mwenyewe aliipa Cuito Cuanavale umuhimu mkubwa wa kihistoria, akiita «mgeuko muhimu kwa ukombozi wa bara letu na watu wangu».
Miezi michache baadaye, Desemba 1988, Angola, Cuba na Afrika Kusini zilitia saini mkataba wa pande tatu mjini New York. Mkataba huo ulipanga kuondoka kwa majeshi ya kigeni na kufungua njia ya uhuru wa Namibia chini ya usimamizi wa Umoja wa Mataifa. Kuanzia hapo, Pretoria ililazimika kukubali uwiano mpya wa kikanda.
Mfululizo wa matukio ulikuwa wa kushangaza: Cuito Cuanavale mwaka 1988, makubaliano ya New York mwaka huohuo, uhuru wa Namibia, kisha, Februari 11, 1990, kuachiliwa kwa Nelson Mandela. Hakuna tukio kati ya hayo linaloweza kuhusishwa na mhusika mmoja tu, lakini bila shaka Angola ya José Eduardo dos Santos ilikuwa mojawapo ya maeneo ambako uwiano wa nguvu uliojenga uwezekano wa mabadiliko haya uliundwa.
Mandela hakuisahau Luanda
Huenda hilo ndilo linalolipa historia hii nguvu ya pekee leo: Mandela mwenyewe alitaka kutambua hadharani mchango wa Angola katika mapambano dhidi ya ubaguzi wa rangi.
Alipotembelea Luanda mwaka 1998, akiwa rais wa Afrika Kusini ya kidemokrasia, alitoa kauli zenye uzito mkubwa. Mbele ya José Eduardo dos Santos, alikumbusha kwamba Angola ilikuwa imeufanya kuwa wake msingi kwamba uhuru Kusini mwa Afrika hauwezi kugawanywa.
Kwa hivyo, uhusiano kati ya wanaume hao wawili ulipita zaidi ya diplomasia ya kawaida kati ya wakuu wa nchi. Unaunganisha safari mbili zilizokutana katika wakati muhimu wa historia ya Afrika: ya mwanamume aliyefungwa kwa miaka ishirini na saba kwa kukataa ubaguzi wa rangi, na ya rais aliyechagua, akiwa Luanda, kuwaunga mkono wale walioupiga vita mfumo huo.
Urithi wa Afrika
Mara nyingi sana wakuu wa nchi hutazamwa kwa kuzingatia mipaka ya nchi zao pekee. Hata hivyo, urithi wa José Eduardo dos Santos unapita kwa mbali mipaka ya Angola. Mchango wake pia ni sehemu ya historia ya Namibia huru, ya kudhoofika kwa nguvu za kijeshi za utawala wa ubaguzi wa rangi na, kwa upana zaidi, ya ukombozi wa kisiasa wa Kusini mwa Afrika.
Itakuwa ni kupitiliza kusema kwamba mtu mmoja pekee ndiye aliyemkomboa Nelson Mandela. Lakini pia itakuwa si kweli kusahau kwamba Angola ya José Eduardo dos Santos ilichangia moja kwa moja kuunda mazingira ya kimkakati na kisiasa yaliyolazimisha hatimaye utawala wa Afrika Kusini kulegeza msimamo.
Na Mandela, alipokuwa huru kisha akawa rais, alipoamua kwenda Luanda kutoa heshima kwa mshikamano huo, hakuwa akizungumza kwa niaba ya Afrika Kusini pekee. Alikuwa akikumbusha ukweli wa kina zaidi: katika historia ya uhuru wake mwenyewe, Angola ilikuwa na nafasi yake. Na José Eduardo dos Santos pia, katika mstari wa mbele kabisa.



