Mauaji ya wafungwa yafungua tena jeraha la kisiasa
Nchini Libya, kurejea kwa mauaji ya wafungwa mashariki mwa nchi kunaonyesha si ukali wa mfumo wa mahakama tu. Pia kunakumbusha kwamba taifa lililogawanyika linaweza, kimyakimya, kusababisha watu kuning’inia kati ya mifumo miwili ya mamlaka. Tangu mwishoni mwa Agosti, tahadhari zimeongezeka kuhusu wafungwa waliohukumiwa kifo katika eneo linalodhibitiwa na Jeshi la Kiarabu la Libya, linalojulikana pia kwa kifupi cha FAAL, upande wa Jenerali Khalifa Haftar.
Nchi hiyo bado imegawanyika kati ya Tripoli, makao makuu ya serikali ya umoja wa kitaifa inayotambuliwa na Umoja wa Mataifa, na mashariki, ambako mamlaka ya kijeshi ya Haftar imeimarika kwa miaka mingi. Mgawanyiko huu unaathiri mahakama, usalama na usimamizi wa magereza. Pia unaeleza kwa nini haki za msingi hazipigi hatua kwa kasi sawa katika kila eneo.
Mambo yaliyothibitishwa yanasemaje
Ujumbe wa Umoja wa Mataifa wa Kusaidia Libya, Manul, uliomba tarehe 16 Septemba 2026 kusimamishwa mara moja kwa mauaji ya wafungwa na kupitia upya kesi hizo kwa njia ya kuaminika. Umesema umefanya mazungumzo mara nyingi na mamlaka za mashariki ili kupata kusitishwa huko, huku ukikumbusha wajibu wa Libya kuhusu haki za binadamu na haki ya kusikilizwa kwa haki. Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Haki za Binadamu ya Umoja wa Mataifa ilikuwa tayari imesema kwamba mauaji hayo yalikomesha kusitishwa kwa mauaji ya wafungwa kwa vitendo, ambako kulikuwa kumedumu kwa takriban miaka kumi na mitano.
Amnesty International inasema kwamba tangu tarehe 23 Agosti 2026, angalau watu 30 wameuawa mashariki mwa Libya na angalau wanaume wengine 50 waliohukumiwa kifo wanakabiliwa na hatari ya karibu. Shirika hilo lisilo la kiserikali linasema kesi zilisikilizwa kwa siri katika mahakama za kijeshi, huku kukiwa na madai ya mateso na kukiri makosa kwa kulazimishwa. Taarifa hizi zinaendana na kiini cha tahadhari ya Umoja wa Mataifa, ingawa majina kamili, tarehe halisi za kila mauaji na maamuzi yote ya mahakama hayajachapishwa.
Vyombo kadhaa vya habari vya Afrika viliripoti pia tangu tarehe 25 Agosti kwamba wafungwa kumi waliohukumiwa waliuawa katika gereza la kijeshi la Garnada, karibu na Shahat, vikisisitiza kuwa taarifa kuhusu kesi hiyo hazikuwa wazi na kwamba hukumu kamili hazikupatikana. Jambo hili ni muhimu: wimbi la kwanza la mauaji halikuwa tukio la pekee, bali mwanzo wa mfululizo wa matukio.
Mahakama za kijeshi ziko chini ya shinikizo kubwa
Kiini cha tatizo si hukumu ya kifo pekee. Ni namna inavyotekelezwa. Mashirika ya kutetea haki za binadamu yanaeleza kuwa hukumu zilitolewa na mahakama za kijeshi dhidi ya raia, katika kesi zilizofanyika faraghani na katika mazingira ambamo madai ya mateso na unyanyasaji yametolewa. Katika hali kama hiyo, hukumu ya kifo huacha kuwa tu chombo cha adhabu. Inakuwa ishara ya utawala wa taasisi.
Kwa familia, hofu huendelea hata baada ya hukumu kutolewa. Amnesty inasema kwamba baadhi ya ndugu hugundua tu baadaye kuwa mfungwa ameuawa, wanapopigiwa simu na kuombwa kwenda katika hospitali moja mjini Benghazi ili kutambua mwili. Ikiwa jambo hili litathibitishwa katika kila kesi, linaonyesha usimamizi wa adhabu usioacha nafasi kubwa ya uwazi au udhibiti wa mahakama.
Serikali ya umoja wa kitaifa iliyoko Tripoli nayo imeomba mauaji hayo yasitishwe na hali za waliohukumiwa zipitiwe upya. Hili halitatui kiini cha mgogoro wa mamlaka, lakini linaonyesha kuwa bado kuna mpaka usiopaswa kuvukwa, angalau katika matamshi rasmi: wazo kwamba haki haiwezi kuchukuliwa nafasi na mauaji yanayofanywa bila uwazi.
Hili linabadilishaje hali ya Libya, kutoka Tripoli hadi Benghazi
Kesi hii inawahusu kwanza wafungwa walioko mashariki, lakini athari zake zinaenea haraka nchini kote. Katika Libya iliyogawanyika, udhibiti wa magereza, mahakama na vyombo vya usalama unakuwa nyenzo ya mamlaka. Unatumiwa kuimarisha miungano ya wenyeji, kuwatisha wanaodhaniwa kuwa wapinzani na kuonyesha uwezo wa kudumisha utulivu mahali ambapo umoja wa kitaifa bado haujakamilika.
Pia inaathiri uaminifu wa taasisi. Mpito wa Libya bado unasubiri mageuzi ya uchaguzi, kuundwa upya kwa Tume Kuu ya Uchaguzi na makubaliano ya kisiasa ambayo bado ni dhaifu, yaliyowezeshwa na Umoja wa Mataifa mwishoni mwa Agosti 2026. Lakini mpango wa uchaguzi hupoteza nguvu ikiwa mahakama zinafanya kazi kwa misingi tofauti katika maeneo mbalimbali.
Kwa Walibya wa kawaida, suala hili lina athari za moja kwa moja. Magharibi na mashariki, watu tayari wanaishi na matokeo ya mfumo uliogawanyika: huduma zisizo sawa, taasisi zinazoshindana, usalama unaotofautiana na uchumi unaotegemea mafuta. Kwa hiyo, mauaji hayo yanaibua tena swali pana kuliko mjadala wa adhabu pekee: ni nani hasa anayedhibiti dola, na kwa kutegemea dhamana zipi?
Umuhimu wake wa kikanda unapita mipaka ya Libya
Kesi ya Libya ina umuhimu pia katika Afrika Kaskazini na bara zima. Libya ni kituo kikuu cha kupitisha watu katika njia ya kati ya Mediterania, eneo ambako usalama, uhamiaji na ushindani wa makundi yenye silaha hukutana. Wakati utawala wa sheria unapodhoofika mashariki, athari zake husikika mbali zaidi ya Benghazi au Shahat: zinaathiri mitandao ya vizuizi, mikondo ya uhamiaji na uthabiti wa mipaka ya Sahara.
Kwenye medani ya diplomasia, Umoja wa Mataifa unaendelea kushinikiza. Hivi karibuni, Baraza la Usalama liliunga mkono hatua zilizopigwa katika makubaliano ya Libya kuhusu hatua zinazofuata za uchaguzi, huku Manul ikiendelea na mamlaka yake hadi tarehe 31 Oktoba 2026. Kwa kifupi, fursa ya kisiasa bado ipo, lakini ni finyu. Mauaji ya wafungwa yakiendelea, yanaweza kuzidisha mvutano kati ya vituo vya mamlaka vya Libya na kufanya maafikiano yoyote ya baadaye kuwa magumu.
Hatimaye, kesi hii inakumbusha jambo muhimu kwa Afrika Kaskazini na Umoja wa Afrika: ratiba ya uchaguzi haitoshi kuleta utulivu nchini ikiwa mahakama, magereza na vikosi vya jeshi vimegawanyika. Kwa hiyo, nchini Libya, mapambano yanaendelea katika uchaguzi ujao na pia katika namna dola inavyowatendea wafungwa wake leo.



