Dhahabu inapokuwa kipimo cha mamlaka ya kiuchumi
N’Djamena, mjadala hauhusu tena tu kiasi cha dhahabu kilichopo Chad. Swali la msingi ni rahisi zaidi na la kisiasa zaidi: ni kiasi gani cha utajiri huo kitakachobaki katika mifumo rasmi, na ni kiasi gani kitaendelea kupita katika minyororo ya thamani isiyoonekana kwa serikali ya Chad? Serikali inataka kutumia dhahabu kama kichocheo cha uchumi mseto katika nchi ambayo bado inategemea sana mafuta ya petroli.
Azma hii ni sehemu ya Tchad Connexion 2030, mpango wa taifa wa maendeleo uliowasilishwa na Wizara ya Fedha. Hati hiyo inaweka lengo bayana: kuongeza mchango wa sekta ya madini hadi asilimia 5 ya Pato la Taifa kwa bei za sasa kufikia 2030, kutoka asilimia 1 mwaka 2023, kwa juhudi za kuboresha mfumo wa udhibiti na utafutaji wa madini. Mpango huo pia unasisitiza uendelezaji wa viwanda, hasa usafishaji wa dhahabu.
Kusitishwa kwa vibali kunaonyesha serikali inaimarisha udhibiti
Tarehe 10 Septemba 2026, mamlaka za Chad zilisitisha utoaji wa vibali vipya vya utafutaji wa madini katika eneo lote la nchi hadi itakapotangazwa vinginevyo. Hatua hiyo ilitangazwa hadharani tarehe 11 Septemba mjini N’Djamena, wakati Wizara ya Madini ikijaribu kurejesha udhibiti wa leseni, maeneo na mtiririko wa madini.
Uamuzi huu haumaanishi kuachana na sekta hiyo. Kinyume chake, ni sehemu ya juhudi za kuipanga. Hati ya mkakati wa serikali inapanga kuharakisha uchoraji wa ramani za kijiolojia, kuboresha mfumo wa sheria, kutoa angalau vibali 10 vya utafutaji kufikia 2030 na kuendeleza uzalishaji wa madini viwandani. Lengo ni kuondoka katika uchumi wa uchimbaji uliotawanyika na kujenga mnyororo unaodhibitiwa zaidi, ulio wazi zaidi na unaotozwa kodi kwa ufanisi zaidi.
Wizara ya Madini na SONEMIC, Shirika la Taifa la Uendeshaji na Uuzaji wa Madini, ziko katikati ya juhudi hizi za kuimarisha udhibiti. Shirika hilo la umma linasema linafanya kazi ya kurasimisha maeneo ya uchimbaji mdogo katika Tibesti, kuanzisha kituo kimoja cha huduma na kufanya tafiti za kijiolojia katika mikoa kadhaa yenye uwezo mkubwa. Pia linataja kuidhinishwa kwa mwongozo wa kitaifa wa uchimbaji mdogo wa madini kuwa hatua ya kupanga sekta.
Pengo kati ya kinachochimbwa na mapato yanayoingia serikalini
Tathmini rasmi inaonyesha pengo kubwa kati ya kiasi kinachozalishwa na mapato yanayokusanywa. Kwa mujibu wa ITIE Chad, malipo yatokanayo na sekta ya uziduaji, usafishaji na usafirishaji wa mafuta ya petroli yalifikia faranga za CFA bilioni 1,638.53 mwaka 2023, lakini sekta ya madini ilichangia sehemu ndogo sana, huku mafuta ya petroli yakiendelea kutawala uchumi wa taifa. Ripoti hiyo pia inakumbusha kuwa sekta ya uziduaji ilichangia asilimia 14.5 ya Pato la Taifa mwaka 2020 na zaidi ya asilimia 70.9 ya mauzo ya nje.
Kwa dhahabu, tofauti hiyo inaonekana wazi zaidi. Takwimu za ITIE zinaonyesha kuwa uzalishaji wa uchimbaji mdogo ulifikia kilo 2,660 mwaka 2023, ikilinganishwa na kilo 4.34 za uchimbaji wa viwandani. Ripoti hiyo pia inaonyesha kuwa takwimu za biashara ya kimataifa zinasimulia hali tofauti, huku mtiririko wa dhahabu ukizidi kwa mbali kiasi kilichorekodiwa rasmi nchini Chad. Tofauti hii inaashiria kuwa dhahabu inayochimbwa kwa njia ndogo bado, angalau kwa kiasi fulani, haifikii mifumo ya ufuatiliaji na utozaji kodi.
Kwa upande wake, serikali inakadiria kuwa zaidi ya tani 10 za dhahabu huchimbwa kila mwaka kwa njia ndogo, kulingana na Tchad Connexion 2030. Tofauti kati ya makadirio haya na takwimu zilizochapishwa na ITIE haipaswi kuchukuliwa moja kwa moja kuwa ni ukinzani. Badala yake, inaonyesha tatizo linalojulikana katika nchi ambako uchimbaji mdogo wa dhahabu umetawala: serikali inaona sehemu ya shughuli, lakini si mnyororo mzima.
Rasmi zaidi kwa wachimbaji wa Chad na kwa eneo zima
Kwa wachimbaji dhahabu, kurasimishwa kwa shughuli kunaweza kufungua fursa zenye uthabiti zaidi. Pia kunaweza kuweka sheria, ukaguzi na gharama zaidi za kutii masharti. Kwa serikali, suala linahusu kodi, lakini pia usalama na mazingira. Katika maeneo kama Tibesti, dhahabu huwavutia wafanyakazi, wafanyabiashara, wasafirishaji na mifumo ya kujikimu kiuchumi inayovuka mipaka ya sekta ya madini pekee. Sekta isipopangwa, mara nyingi faida hutoweka kabla ya kufika kwenye bajeti ya umma au serikali za mitaa.
Uamuzi wa Chad si wa pekee. Katika Afrika Magharibi na Kusini, mataifa kadhaa yanajitahidi kurejesha udhibiti wa dhahabu inayochimbwa kwa njia ndogo. Nchini Ghana, kuanzishwa kwa GoldBod kumeipa serikali udhibiti mkubwa zaidi wa ununuzi na usafirishaji wa dhahabu nje ya nchi, kiasi kwamba mauzo ya nje ya dhahabu kutoka kwenye uchimbaji mdogo yaliongezeka kwa kasi kubwa mwaka 2025. Mageuzi ya aina hii yanaonyesha kuwa udhibiti mkali zaidi, ukiaminika, unaweza kuongeza mapato rasmi badala ya kuua sekta hiyo.
Chad pia iko katika mfumo wa bara unaoathiriwa na viwango vya uwazi vya ITIE, ambavyo vinatekelezwa sana katika mataifa ya Afrika yanayotegemea uziduaji. Nchi hiyo tayari imetumia mfumo huu kuweka wazi zaidi mikataba yake ya mafuta ya petroli na madini. Hili ni muhimu: mapambano kuhusu dhahabu hayaishii N’Djamena, bali pia yanahusu ubora wa taarifa za umma, nidhamu ya kiutawala na uwezo wa kuhakikisha thamani iliyoongezwa inabaki nchini.
Katika ngazi ya kikanda, suala hili ni bayana kwa CEMAC, ambayo Chad ni mwanachama wake: kurasimisha zaidi mtiririko wa dhahabu kunamaanisha pia kulinda zaidi mapato, fedha za kigeni na ufuatiliaji katika eneo ambako mipaka bado hupitika kwa urahisi. Ikiwa kusitishwa kwa vibali vipya vya utafutaji kutafuatiwa na sajili bora ya ardhi ya madini, sheria ya madini iliyo wazi na mfumo madhubuti wa ukusanyaji, Chad inaweza kuugeuza uchimbaji uliokuwa pembeni kwa muda mrefu kuwa nguzo halisi ya mkakati wake wa kiuchumi. Jaribio lijalo litakuwa utekelezaji: vibali, ukaguzi, usafishaji, mauzo ya nje yaliyotangazwa na sehemu halisi ya mapato ya umma.



