Nchi iliyopoteza mwelekeo, vita vinavyoenea
Khartoum na maeneo mengine ya Sudan, vita havionekani tena tu kwenye ramani ya kijeshi. Vinadhihirika katika shule zilizofungwa, hospitali zilizoharibiwa na familia zinazoendelea kuhama kutoka makwao, baada ya zaidi ya miaka mitatu ya mapigano kati ya Jeshi la Sudan na Vikosi vya Usaidizi wa Haraka. Mshtuko huo ni mkubwa kiasi kwamba nchi hiyo bado iko katikati ya mgogoro mkubwa zaidi wa kibinadamu duniani, huku makumi ya mamilioni ya watu wakihitaji msaada.
Suala la Sudan limerejea pia katikati ya ajenda ya haki za binadamu mjini Geneva. Tangu 2024, Baraza la Haki za Binadamu limekuwa likichunguza kazi za tume yake huru ya uchunguzi kuhusu Sudan, iliyopewa jukumu la kurekodi ukiukaji uliofanywa tangu kuzuka kwa mgogoro huo Aprili 2023. Tume hiyo tayari imehitimisha kuwa pande zote mbili zilikiuka haki za binadamu za kimataifa na sheria ya kimataifa ya kibinadamu, huku matukio mengi yakiwa ni uhalifu wa kivita.
Mashambulizi ya droni na hospitali zilizopigwa mabomu
Onyo jipya kutoka UN linatolewa katika muktadha huo. Volker Türk, Kamishna Mkuu wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Binadamu, anatoa wito wa usitishaji vita mara moja, kukomeshwa kwa uingiliaji wa nje na kurejea kwenye utawala wa kiraia. Onyo lake linatokana na matokeo ya tume ya uchunguzi: matumizi yanayoongezeka ya droni za masafa marefu, mashambulizi dhidi ya raia na uharibifu wa mali zinazolindwa na sheria ya vita.
Wachunguzi wa UN wanaeleza vita vinavyolenga mara nyingi sehemu za maisha ya kawaida. Wanataja nyumba, shule, hospitali na masoko yaliyopigwa na mashambulizi ya droni. Wanavihusisha hasa Vikosi vya Usaidizi wa Haraka na shambulizi dhidi ya shule ya chekechea na hospitali huko Kalogie, ambalo linasemekana kusababisha vifo vya watu 114, wakiwemo watoto 60. Katika suala jingine, wanaripoti kuwa shambulizi la Jeshi la Sudan dhidi ya hospitali ya chuo kikuu cha Ad-Da’ein linasemekana kuua angalau watu 70. Takwimu hizi bado zinawasilishwa kama makadirio ya uchunguzi, lakini zinaonyesha ukubwa wa ukatili unaofanywa dhidi ya raia.
Tume ya UN pia inabainisha, katika ripoti pana zaidi iliyochapishwa mwaka 2025, kuwa pande zote mbili zimehusishwa na ukiukaji wa mara kwa mara, ukiwemo mashambulizi ya makusudi dhidi ya raia na miundombinu inayolindwa. Pia imebaini kuongezeka kwa mashambulizi ya droni ya Vikosi vya Usaidizi wa Haraka dhidi ya maeneo ya raia, hasa Port Sudan, katika jimbo la Bahari Nyekundu. Ofisi ya Kamishna Mkuu inaona kuwa mwenendo huo unaweza kuwa uhalifu wa kivita.
Khartoum inalipa gharama ya mfumo wa afya uliovunjwa
Mgogoro wa afya unaongeza udhaifu katika nchi ambayo tayari imechoka. Shirika la Afya Duniani linaonya kuwa mfumo wa afya wa Sudan umeharibika sana, kukiwa na mashambulizi ya mara kwa mara dhidi ya vituo, wahudumu na wagonjwa. Katika tathmini yake ya 2026, WHO inakadiria kuwa watu milioni 34 wanahitaji msaada na milioni 21 hawapati huduma za afya. Pia linaripoti kuendelea kwa milipuko ya magonjwa, kuanzia surua hadi malaria, katika majimbo kadhaa, yakiwemo ya Khartoum.
Khartoum, kitovu cha utawala na huduma za afya nchini, imeathirika pakubwa. WHO inakumbusha kuwa mfumo wa Sudan ulitegemea sana mji mkuu kabla ya vita, jambo lililozidisha athari za mfululizo mapigano yalipoanza huko. Ripoti ya 2025 ilikuwa tayari imeonyesha kuwa asilimia 38 ya vituo vya utoaji huduma za afya vilivyofuatiliwa katika majimbo kadhaa vilikuwa vimeharibika kabisa au havifanyi kazi. Baadaye, vyombo vya habari vya Sudan viliripoti kuhusu kufunguliwa tena polepole kwa baadhi ya hospitali za Khartoum, huku Wizara ya Afya ya Sudan ikikadiria kuwa asilimia 90 ya hospitali za binafsi katika jimbo la Khartoum zilikuwa zimeharibika.
Kuvurugika huku kwa huduma za afya kunabadilisha maisha ya kila siku mbali zaidi ya maeneo ya mapigano. Kunazidisha hali ngumu kwa familia zilizohama, kuchelewesha matibabu ya dharura na kuchochea magonjwa yanayoweza kuzuilika. Pia kunapunguza mapato ya kaya za mijini, ambazo zinapaswa kugharamia huduma za afya za bei ya juu na zinazopatikana kwa shida, wakati kazi zisizo rasmi zikiendelea kuwa kinga kuu ya kijamii katika miji mingi ya Sudan.
Uhamaji mkubwa, marejeo ya tahadhari na vita virefu
Sudan bado ni mojawapo ya maeneo yenye uhamaji mkubwa zaidi wa lazima duniani. Shirika la Kimataifa la Uhamiaji (IOM) liliripoti idadi ya juu ya watu milioni 11.5 waliohama makwao ndani ya nchi Januari 2025, kabla ya idadi hiyo kupungua kutokana na kurejea kwa watu katika baadhi ya maeneo yaliyotekwa tena na jeshi. Kufikia Septemba 30, 2025, shirika hilo lilikuwa bado linahesabu takriban watu milioni 9.6 waliohama makwao ndani ya nchi. Pia lilisema mwaka 2026 kuwa idadi ya waliohama nchini humo ilizidi milioni 11.6 wakati wa kilele cha mgogoro, kabla ya kubadilika kulingana na hali ya kijeshi.
Harakati hizi hazimaanishi kurejea kwa hali ya kawaida. Katika maeneo kadhaa, familia zinarudi kwenye nyumba zilizoharibika, bila umeme wa uhakika, maji salama na huduma za umma zinazotegemeka. WHO inasema kuwa miji kama Khartoum na maeneo ya mashariki yanapokea watu wanaorejea katika maeneo ambayo bado yana mabaki ya vilipuzi vya vita. Kwa hiyo, suala hilo si la kijeshi pekee. Pia ni la utawala, afya na uchumi.
Nchi jirani pia zinakumbwa na athari za mgogoro huo. Wimbi la wakimbizi kuelekea Misri, Chad, Sudan Kusini na Ethiopia limeweka mifumo ya mapokezi, masoko ya mipakani na huduma za umma chini ya shinikizo. Katika kiwango cha bara, mgogoro wa Sudan unaathiri vipaumbele vya Umoja wa Afrika, diplomasia ya kikanda na usalama wa ukanda wa Sahel na Sudan. Onyo la UN linakumbusha kuwa usitishaji vita si takwa la kibinadamu tu; pia ni sharti la kuendelea kuwepo kwa taasisi za taifa ambalo mji wake mkuu, Khartoum, umetikiswa kwa muda mrefu.
Hatua zinazofuata zitategemea uwezo wa pande zinazozozana kupunguza matumizi ya droni, kuwalinda raia na kuruhusu misaada kuingia. Kwa sasa, ripoti za Umoja wa Mataifa, WHO na IOM zinaonyesha hali ileile: nchi iliyochoka, mji mkuu uliojeruhiwa na vita vinavyoendelea kudhoofisha misingi ya kijamii ya Sudan, mbali zaidi ya mstari wa mapigano.



