Kumbukumbu ya ukoloni yazidi kuwa suala la maendeleo
Huko São Tomé, suala si kuhifadhi tu majengo ya zamani. Ni kujua jinsi ya kugeuza historia nzito, iliyojaa kazi ya lazima na watu kuhamishwa kwa nguvu, kuwa rasilimali ya kumbukumbu, utafiti na mapato ya wenyeji. Katika visiwa vidogo na vilivyo katika hatari ya misukosuko ya kiuchumi kama São Tomé-et-Príncipe, urithi si mandhari tu: unaweza kuwa kichocheo cha maendeleo, mradi ulindwe kwa utaratibu.
Nchi hiyo pia inasonga katika njia finyu. Uchumi wake bado unatawaliwa na kilimo, hasa kakao, uvuvi na huduma ambazo bado ni dhaifu, huku utalii ukizidi kukua. Taasisi za kimataifa pia zinakumbusha kwamba visiwa hivyo, taifa la visiwa katika Ghuba ya Guinea, vinaathiriwa na kutengwa kwake, msingi mdogo wa uzalishaji na hatari kubwa ya mabadiliko ya tabianchi. Katika hali hiyo, kuorodheshwa kwa roças za São Tomé-et-Príncipe katika Urithi wa Dunia wa UNESCO kuna maana halisi kabisa.
Roças sita, historia ya pamoja ya São Tomé na Príncipe
Tarehe 28 Julai 2026, UNESCO iliingiza roças za São Tomé-et-Príncipe kwenye Orodha ya Urithi wa Dunia. Eneo hilo linaelezwa kuwa mkusanyiko wa mashamba sita ya kikoloni ya Ureno: Monte Café, Água Izé, Diogo Vaz, São João, Sundy na Belo Monte. Manne yako katika kisiwa cha São Tomé na mawili katika kisiwa cha Príncipe. Shirika hilo linaeleza mfumo wa kilimo na viwanda uliopangwa, uliojumuisha mashamba, majengo ya uzalishaji, makazi na huduma za kijamii.
Hati ya uteuzi pia inatoa mtazamo wa kihistoria bila kuficha ukweli. UNESCO inaeleza kuwa mashamba hayo yaliendeshwa kuanzia mwishoni mwa karne ya 19 hadi katikati ya karne ya 20 kwa kutegemea uhamiaji wa lazima na kazi ya kulazimishwa, katika kipindi ambacho kukomeshwa kwa utumwa hakukumaliza mifumo ya kuwatawala wafanyakazi. Mtazamo huu ni muhimu kwa nchi hiyo, kwa kuwa unaweka roças katika historia ya Atlantiki, badala ya simulizi rahisi la utalii.
Siku hiyo hiyo, Africanews ilithibitisha kuorodheshwa huko na kukumbusha kwamba mashamba hayo yalijenga uchumi wa kikoloni ulioegemea kahawa na kakao, huku yakibeba kumbukumbu ya historia chungu ya maelfu ya wafanyakazi waliohamishwa wakati wa utawala wa Ureno. Kuwepo kwa ushahidi unaolingana kutoka chanzo cha Umoja wa Mataifa na chombo cha habari cha Afrika kunatoa msingi imara kwa hoja kuu.
Ramani ya nchi pia inafafanua umuhimu wa uchaguzi uliofanywa na UNESCO. Serikali ya São Tomé tayari inaitangaza Monte Café kama mojawapo ya mashamba ya zamani zaidi katika visiwa hivyo, lililoanzishwa mwaka 1858, likiwa na makumbusho ya kahawa na njia za matembezi ya wageni. Kusini, roça Água Izé inaelezwa kuwa shamba lililoanza kilimo cha kakao, ambalo hapo awali lilikuwa na gati la kusafirisha bidhaa nje na mtandao wa reli, ilhali sehemu ya roça São João imetumiwa tena kuwa makazi ya wasanii na nyumba ya sanaa. Kwa maneno mengine, roças si magofu tu: pia ni maeneo ambako uchumi, utamaduni na matumizi ya kisasa hukutana.
Kuhifadhi, lakini kwa ajili ya nani, na kwa rasilimali zipi?
Kuorodheshwa na UNESCO kunafungua fursa. Kunaweza kuvutia wageni zaidi, ufadhili zaidi na umakini zaidi wa kimataifa. Lakini pia kunaweka wajibu: ukarabati, udhibiti wa matumizi, alama za maelezo, nyaraka za kihistoria na ulinzi wa maeneo yaliyo hatarini zaidi. Katika nchi yenye nafasi finyu ya kutumia fedha, kusawazisha mambo hayo ni changamoto. Miradi ya uwekezaji itahitaji kuepuka kugeuza roças kuwa bidhaa za utalii tu.
Hatari kuu inafahamika katika maeneo madogo ya urithi: majengo yanapochakaa na matumizi yake kutawanyika, kumbukumbu ya pamoja hudhoofika. Hili ni kweli hasa katika mashamba ya zamani, ambako makazi ya wafanyakazi, maghala, nyua na miundombinu ya maji mara nyingi huwa hatarini zaidi kuliko kuta za nje zinazoonekana wazi. Kuorodheshwa katika ngazi ya dunia kunaweza kusaidia kupunguza mmomonyoko huo, lakini hakuwezi kuchukua nafasi ya matengenezo, ujuzi wa wenyeji wala ushiriki wa jamii ambazo bado zinaishi katika maeneo hayo au karibu nayo.
Pia kuna suala la kijamii. Roças yanahifadhi kumbukumbu ya wafanyakazi waliotoka Cape Verde, Angola, Msumbiji, Gabon au Kongo, mara nyingi wakiwa na mikataba lakini wakifanya kazi katika hali ngumu. Historia hii haimo tu katika nyaraka za kikoloni; imeunda familia, vijiji na utambulisho wa wenyeji. Ushuhuda wa wazao, kama ule uliorekodiwa Sundy na vyombo vya habari, unakumbusha kwamba urithi si dhana ya kufikirika: hupitishwa kupitia maeneo, majina na simulizi za familia.
Kwa mtazamo wa watu wa São Tomé, thamani ya kuorodheshwa huko itategemea namna manufaa yatakavyogawanywa. Ikiwa mapato yataishia katika hoteli chache au kwa waendeshaji wachache wa sekta binafsi, faida itakuwa ndogo. Kinyume chake, roças zikitumiwa kuunda minyororo mifupi ya ugavi, ajira za waongoza watalii, uhifadhi, ukarabati na utoaji wa elimu ya utamaduni, zinaweza kuimarisha uchumi wa maeneo husika, hasa katika wilaya za vijijini na maeneo yaliyo mbali zaidi na mji mkuu wa São Tomé. Hapo ndipo urithi unapoacha kuwa ishara tu na kuwa sera ya umma.
Umuhimu unaovuka visiwa hivyo
Kuorodheshwa huku kuna mwangwi nje ya São Tomé-et-Príncipe. Kwanza, kunaongeza eneo la Afrika kwenye Orodha ya Urithi wa Dunia ambako bara hilo bado halijawakilishwa vya kutosha. UNESCO yenyewe imeweka utambuzi huu katika juhudi pana zaidi za kuenzi urithi wa Afrika. Pili, kunakumbusha kwamba visiwa vidogo vya Afrika si maeneo yaliyo hatarini tu: vina nyaraka muhimu za kihistoria zinazoonekana, zinazohusu historia ya Atlantiki, utumwa na uhamiaji wa lazima.
Kisa cha São Tomé pia kina umuhimu kwa eneo la Ghuba ya Guinea. Kinaigusa nchi ambazo nazo zina mandhari yaliyoundwa na mashamba makubwa, bandari za biashara ya watumwa, uhamishaji wa watu kwa nguvu na mabadiliko magumu ya matumizi ya maeneo ya urithi. Pia kinaigusa diaspora ya Afrika, ambayo kwao kumbukumbu ya utumwa na kazi ya kulazimishwa haiishii kwenye maadhimisho, bali inahusu maeneo halisi yanayopaswa kuhifadhiwa na kufasiriwa. Jaribio linalofuata ni rahisi: uwezo wa São Tomé-et-Príncipe wa kuyawezesha roças kuendelea kuwa hai bila kuyafanya yasibadilike.



