Gharama inayozidi suala la uhamiaji pekee
Pretoria, suala hilo halihusu tena udhibiti wa mipaka pekee. Sasa linahusu bajeti ya umma, uhusiano wa kidiplomasia na namna Afrika Kusini inavyotaka kusimamia kuondoka kwa wingi kwa wageni walio nchini kinyume cha sheria au wanaohofia ghasia. Katika nchi ambayo watu wamekuwa wakisafiri ndani ya kanda kwa muda mrefu, mvutano wa sasa unaonyesha kuwa mgogoro wa uhamiaji unaweza haraka kuwa suala la fedha za umma na mvutano wa kidiplomasia.
Serikali ya Afrika Kusini inasema imegharamia sehemu kubwa ya gharama zinazohusiana na kurejeshwa nchini mwao na kufukuzwa kwa wahamiaji tangu Juni 2026, ingawa nchi kadhaa zinazohusika tayari zimeanza kuandaa zenyewe safari za kurejea kwa raia wao. Hali hii inajiri wakati Afrika Kusini ikiandaa Durban mikutano ya maandalizi ya mkutano wa 46 wa Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika, SADC, uliopangwa kufanyika tarehe 17 Agosti 2026.
Gharama ambazo Pretoria inasema imelipa
Kulingana na mamlaka za Afrika Kusini, operesheni za kuwarejesha wahamiaji nchini mwao na kuwafukuza zimegharimu karibu randi milioni 300, sawa na takriban euro milioni 16. Gharama kubwa zaidi ni kukodi mabasi, lakini bili hiyo pia inajumuisha kuanzishwa na uendeshaji wa kituo cha muda cha kushughulikia wahamiaji kaskazini mwa nchi, pamoja na matumizi ya usalama na wafanyakazi. Mkurugenzi mkuu wa Wizara ya Mambo ya Ndani aliwasilisha takwimu hizo mbele ya kamati ya bunge wiki hii, akizieleza kuwa ni gharama “zisizotarajiwa na zisizoepukika”.
Serikali ya Afrika Kusini inasema imetuma madai ya fidia kwa Malawi, pamoja na balozi za Nigeria na Ethiopia. Hatua hii inafuata msimamo ambao sasa umetangazwa waziwazi: raia wa kigeni wanapoondoka nchini kutokana na msako dhidi ya uhamiaji usio halali, Pretoria inaamini kuwa nchi zao za asili zinapaswa kuchangia gharama za usafirishaji na uratibu. Kwa upande wake, serikali inakumbusha kuwa katika utaratibu wa kawaida, nchi zinazoomba kurejeshwa kwa raia wao ndizo huwajibika kwanza kwa usafiri na maandalizi ya kurejea kwa hiari.
Mamlaka za Afrika Kusini pia zimesisitiza kuwa operesheni zilizofanyika tangu katikati ya Juni 2026 zilikuwa kubwa isivyo kawaida. Serikali inasema iliwafukuza au kusaidia kurejea kwa zaidi ya watu 68 000 kati ya tarehe 14 Juni na 24 Julai, wengi wao wakiwa Wamalawi, kisha ikapunguza uwezo wa kituo cha muda cha Musina kuanzia tarehe 1 Agosti, ishara ya kupungua kwa wimbi hilo. Takwimu nyingine zilizochapishwa na serikali za nchi jirani zinataja idadi kubwa zaidi ya walioondoka katika kipindi chote cha hivi karibuni.
Malawi, Nigeria, Ethiopia: diplomasia nyeti na mvutano wa kimyakimya
Suala nyeti zaidi linahusu Malawi. Blantyre tayari imeshiriki kupanga kurejea kwa raia wake, lakini idadi kubwa ya walioondoka imeiweka nchi hiyo katika shinikizo la kiutendaji. Mamlaka za Malawi zimekiri kuwa maelfu ya raia wao wamewasili tangu kuanza kwa mgogoro huu, huku takwimu zilizonukuliwa na vyombo vya habari vya kimataifa zikiwa kubwa zaidi kuliko takwimu za Afrika Kusini pekee. Tofauti hii ya makadirio inaonyesha jinsi takwimu za uhamiaji zinavyoendelea kubadilika zinapojumuisha kufukuzwa kwa njia za kiutawala, kurejea kwa hiari na kuondoka kwa hofu ya mashambulizi.
Kwa Nigeria na Ethiopia, suala hili pia ni la kidiplomasia. Pretoria sasa inazitaka zilipiwe gharama za usafiri au za malazi ya muda, wakati Lagos na Accra nazo zilikuwa zimetangaza kuwa zitadai fidia kwa uharibifu waliopata raia wao nchini Afrika Kusini. Kwa hiyo, mzozo huu unahusu swali pana zaidi ya bili ya fedha pekee: ni nani anayewajibika kuwalinda wahamiaji wakati uhamaji wa kikanda, ambao ni muhimu kwa uchumi usio rasmi, unapogeuka kuwa suala la mvutano wa ndani?
Serikali ya Afrika Kusini inatoa hoja rahisi: inalinda utulivu wa umma, lakini haitaki kulipia peke yake gharama za mgogoro ambao athari zake zinaenea nje ya mipaka yake. Hoja hii pia inaungwa mkono na baadhi ya wananchi wa eneo hilo, ambao wanahofia shinikizo kwa ajira zisizo rasmi, makazi na huduma za umma. Hata hivyo, sambamba na hilo inazidisha wasiwasi wa kikanda, kwani nchi kadhaa za SADC zinaona msimamo huo mkali kuwa ishara ya kisiasa inayolenga wahamiaji Waafrika, ilhali uchumi wa kanda hiyo unategemea kwa kiasi kikubwa uhamaji wa wafanyakazi.
Yanayofuatiliwa sasa Kusini mwa Afrika
Hali hii inajiri wakati SADC inapokutana Durban. Baraza la Mawaziri na mkutano wa wakuu wa nchi wanapaswa kujadili ushirikiano wa kikanda, muungano na usalama, katika mazingira ambayo uhamiaji umekuwa tena kipimo cha mshikamano halisi. Afrika Kusini, ambayo ni taifa lenye nguvu kiuchumi katika ukanda huu, inataka kuonyesha kuwa inadhibiti mipaka yake bila kukiuka sheria. Lakini nchi jirani zinataka majibu kuhusu ulinzi wa raia wao na gharama halisi za kuwarejesha waliopangwa kurejea kwa haraka.
Kwa ujumla, suala hili linaeleza mengi kuhusu hali ya sasa ya Kusini mwa Afrika. Kwa upande mmoja, serikali zinaimarisha ukaguzi, ufukuzaji na vituo vya muda. Kwa upande mwingine, uchumi wa kikanda bado unategemea wafanyakazi wanaohamahama, ambao mara nyingi hufanya kazi katika sekta za ujenzi, biashara ya kuvuka mipaka na huduma za mijini. Kwa hiyo, swali si uhalali pekee, bali pia ni kuhusu mfumo wa kikanda ambamo mipaka hubaki wazi kwa ajili ya shughuli za kiuchumi, lakini hukazwa pindi shinikizo la kisiasa linapoongezeka.
Athari zake kwa bara zima ziko wazi. Pretoria ikifanikiwa, huenda miji mikuu mingine ya Afrika ikashawishika zaidi kuzitoza nchi za asili gharama za kuwafukuza wahamiaji. Kinyume chake, madai hayo yakikataliwa au kukubaliwa kwa sehemu tu, SADC italazimika kutafuta mfumo thabiti zaidi wa kurejeshwa kwa wahamiaji, ulinzi wa kibalozi na kushughulikia wageni walio nchini kinyume cha sheria. Kwa hali yoyote ile, suala hili linazidi mipaka ya Afrika Kusini pekee: linapima uwezo wa bara kulichukulia uhamiaji kama suala la utawala wa pamoja, badala ya mfululizo wa matukio ya nchi mbili.



