Sehemu ya umiliki wa ndani inapogeuka kuwa suala la ufadhili
Katika nchi kadhaa za Afrika zenye utajiri wa madini, mjadala hauhusu tena tu sehemu inayotengwa kwa ajili ya serikali. Sasa unawahusu pia raia wanaotakiwa kuingia katika umiliki wa miradi. Kwenye karatasi, lengo liko wazi: kuzuia migodi kuchimbwa nchini bila wenyeji kuwa na sehemu halisi katika thamani inayozalishwa. Kwa vitendo, swali rahisi bado linakwaza mageuzi mengi: nani atalipa, na kwa namna gani?
Swali hili limekuwa muhimu nchini Mali, Burkina Faso, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na, kwa kiwango tofauti, Namibia. Katika kila moja ya nchi hizi, sheria zinalenga kupanua umiliki wa hisa katika sekta ya madini. Lakini kutenga sehemu ya mtaji pekee hakutoshi. Pia inahitajika kupanga ufadhili wake, uteuzi wa wanufaika, usimamizi wa hisa na, mara nyingi, ulipaji wa hisa zilizonunuliwa kwa mkopo.
Sheria kali zaidi, lakini taratibu bado haziko wazi
Nchini Mali, Sheria ya Madini iliyopitishwa mwaka 2023 inatenga asilimia 30 kwa serikali na asilimia 5 kwa wawekezaji wa ndani katika kampuni zenye vibali vya uchimbaji. Baraza la Mawaziri la tarehe 28 Agosti 2026 lilipiga hatua zaidi kuhusu mgodi wa dhahabu wa Kobada, katika wilaya ya Kangaba, mkoa wa Koulikoro, kwa kuweka utaratibu wa ushiriki huo katika mtaji wa kampuni ya Mines de Kobada-S.A. Mpango uliotangazwa unagawanya hisa hizo katika asilimia 10 za bure na zisizopunguzwa kwa serikali, asilimia 20 za serikali zitakazonunuliwa, na asilimia 5 zilizotengwa kwa wawekezaji wa ndani. Usimamizi wa sehemu hii umekabidhiwa kwa Société du Patrimoine minier du Mali.
Hata hivyo, jambo muhimu bado halijatatuliwa: wawekezaji wa ndani watafadhili vipi kuingia kwao katika mtaji? Taarifa ya umma haikufafanua namna ya kujiandikisha kununua hisa wala aina ya wanahisa wanaohusika. Hili si suala la kiutawala tu. Katika miradi yenye thamani ya mamia ya mamilioni ya dola, asilimia 5 inaweza kuwakilisha kiasi kisichomudu kwa watu wanaoweka akiba au waendeshaji wa ndani bila chombo cha kifedha kinachofaa.
Burkina Faso inafuata mantiki inayokaribiana, lakini kwa muundo tofauti. Sheria ya Julai 2024 kuhusu sheria ya madini na sheria ya maudhui ya ndani zimeimarisha ushiriki wa serikali. Wizara ya Madini imesema kuwa sasa serikali inamiliki asilimia 15 ya hisa za bure katika mtaji wa kampuni za uchimbaji madini, huku serikali na wawekezaji wa ndani wakiwa na uwezekano wa kununua angalau asilimia 30 ya ziada. Kanuni za utekelezaji ziliidhinishwa mwaka 2025 ili kufafanua ajira za wenyeji, ukandarasi mdogo na rasilimali za mfuko wa kusaidia maudhui ya ndani.
Hapa pia, kiungo kimoja bado ni dhaifu: uhamishaji wa hisa kwa wawekezaji binafsi wa ndani. Kanuni imewekwa, lakini masharti ya malipo, umiliki wa hisa kwa niaba ya mnunuzi au uuzaji upya wa hisa hayajaainishwa wazi kila mara katika nyaraka za umma zinazopatikana. Burkina Faso pia imebadili mwelekeo wa sekta yake ya madini ili serikali iwe na udhibiti zaidi, katika mazingira ya hali ya usalama yenye mvutano na jitihada za kutafuta mapato ya ndani yaliyo thabiti zaidi.
Katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, mjadala umeenda mbali zaidi. Sheria ya madini iliyorekebishwa mwaka 2018 inatenga angalau asilimia 10 ya mtaji wa kampuni za madini kwa watu binafsi raia wa Kongo, huku asilimia 5 ikiwa kwa ajili ya wafanyakazi. Sheria hiyo imekuwepo kwa miaka kadhaa, lakini utekelezaji wake bado si wa kawaida. Rasimu ya amri ya serikali, iliyoripotiwa mwaka 2025 na kutajwa katika vyombo vya habari vya kitaalamu, ilipendekeza wafanyakazi washiriki kupitia ushirika, ambapo hisa zingetolewa kwa mkopo na sehemu ya mkopo kulipwa kwa kutumia gawio la baadaye.
Umiliki wa hisa kwa mkopo: suluhisho la vitendo au ahadi ya baadaye?
Muundo wa umiliki kwa mkopo usio na riba unaonekana kuwa jibu la kiutendaji. Unawawezesha wadau wa ndani kuingia katika mtaji bila kulipa fedha mara moja. Hivi ndivyo inavyofanyika katika baadhi ya miradi nchini Namibia. Katika mradi wa urani wa Etango, makubaliano yaliyofikiwa na One Economy Foundation yanatenga asilimia 5 ya hisa “loan-carried”, yaani kampuni ndiyo inayofadhili mwanzoni, kisha mkopo hulipwa kupitia gawio la baadaye. Ripoti za mwaka za Bannerman Energy zimekuwa zikithibitisha mpango huu tangu mwaka 2017.
Utaratibu huu una faida iliyo wazi: unapunguza kizingiti cha kuingia. Bila utaratibu huo, ahadi ya umiliki wa ndani ingebaki ya kinadharia katika uchumi ambamo mtaji unaopatikana ni haba na wa gharama kubwa. Lakini pia una kikomo. Kwa miaka kadhaa, gawio hutumika kwanza kulipa deni la ununuzi. Mmiliki wa hisa wa ndani anakuwa mmiliki kweli, lakini hapati mara moja thamani yote ya sehemu yake. Kwa vitendo, upatikanaji wa mtaji mara nyingi hutangulia kwa mbali upatikanaji wa faida.
Mjadala hauishii hapo. Unahusu pia uwazi. Nani anawachagua wawekezaji wa ndani? Wanufaika halisi wanawezaje kuthibitishwa? Jinsi gani inaweza kuzuiwa sehemu za umiliki zilizotengwa kwa raia kunyakuliwa na watu wachache wenye ushawishi? Na zaidi ya yote, hisa hizo zinatoa mamlaka gani halisi? Katika hali nyingi, umiliki wa hisa za wachache unatoa haki ya kiuchumi, lakini si haki ya kuzuia maamuzi. Unazalisha thamani inayoweza kupatikana, bila kubadili wenyewe uwiano wa nguvu katika usimamizi wa migodi.
Mabadiliko haya yanamaanisha nini kwa serikali, kampuni na wananchi?
Kwa serikali, kuna faida mbili. Kwanza, kupata mapato zaidi kutoka katika sekta ya kimkakati. Pili, kuonyesha kurejesha udhibiti wa rasilimali ambazo kwa muda mrefu zilionekana kuwa mbali mno na uchumi wa ndani. Nchini Mali na Burkina Faso, mwelekeo huu unaendana na mtazamo unaosisitiza zaidi mamlaka ya kitaifa juu ya mapato ya madini. Katika nchi hizi mbili za Sahel, madini hayaonekani tena tu kama mali ya kuuza nje. Yanakuwa chombo cha kugawa upya mapato kitaifa, angalau katika hotuba za umma na sheria za hivi karibuni.
Kwa kampuni, suala hili ni nyeti zaidi. Kuongezwa kwa wanahisa wa serikali na wa ndani kunabadilisha muundo wa kifedha wa miradi na kunaweza kurefusha mazungumzo kabla ya kuanza kwa shughuli za viwandani. Pia kunaweza kupunguza uhuru wa kufanya maamuzi ya usimamizi, ingawa hisa za wachache mara nyingi hazina ushawishi mkubwa. Kampuni hukubali kwa urahisi zaidi mifumo hii inapodhibitiwa, kueleweka na kutabirika. Huwa na wasiwasi inapokuwa inategemea maamuzi ya kisiasa yanayochelewa au kanuni za utekelezaji ambazo hazijakamilika.
Kwa wananchi, hatimaye, matokeo hutegemea namna mpango ulivyoundwa. Ushiriki wa ndani usio na ufadhili wa kutosha unaweza kubaki ahadi isiyo na uhalisia. Ushiriki uliopangwa vizuri, kinyume chake, unaweza kuzalisha mapato, ujuzi na mwanzo wa kujenga mtaji wa ndani katika sekta inayotawaliwa na makundi makubwa ya kimataifa. Lakini hilo linahitaji sheria zilizo wazi, taasisi zenye uwezo wa kuzitekeleza na taratibu za uteuzi zisizochanganya “raia” na “watu waliokosa fursa ya kupata mtaji”.
Katika kiwango cha bara, mabadiliko haya yanastahili kuangaliwa. Yanaonyesha kuwa nchi kadhaa za Afrika hazitosheki tena kudai kodi za juu zaidi. Pia zinatafuta kuwashirikisha wadau wa ndani katika umiliki wenyewe. Swali litakalofuata litakuwa la msingi: je, mageuzi haya yatasababisha mtaji wa Afrika kupata nafasi kubwa zaidi katika migodi, au yatasogeza tu tatizo kwenye mipango changamano zaidi ya kifedha? Amri za serikali zitakazofuata, ufadhili wa kwanza wa miradi na uwazi kuhusu wanahisa halisi vitaonyesha kama hatua hii mpya itabadilisha kweli nafasi ya Waafrika katika rasilimali zao wenyewe.



