Katika migodi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (RDC), kanuni inayoonekana rahisi kwa maandishi inaweza kuwa mtihani mkubwa wa utawala bora inapotekelezwa. Tangu tarehe 1 Agosti 2026, kampuni za uchimbaji migodi zinapaswa kufungua asilimia 10 ya mtaji wake kwa Wakongo, zikiwemo asilimia 5 kwa watu binafsi wenye uraia wa Kongo na asilimia 5 kwa wafanyakazi wa kampuni. Mjadala huu si wa kisheria tu. Unahusu namna nchi inavyotaka kuhifadhi sehemu halisi zaidi ya utajiri unaotolewa katika ardhi yake.
Sekta muhimu kwa Kinshasa, mageuzi yanayotaka hisa zihesabiwe
Sekta ya uchimbaji migodi bado ni mojawapo ya nguzo za fedha za umma za Kongo. Katika rasimu ya sheria ya fedha ya 2026, Wizara ya Bajeti inakumbusha kuwa mapato ya madini yalikuwa wastani wa asilimia 32,55 ya mapato ya kawaida ya Serikali kwa kipindi cha miaka kumi, na yalikaribia asilimia 50 mwaka 2022. Kwa maneno mengine, kila badiliko la mfumo wa uchimbaji migodi lina athari ya moja kwa moja kwa Kinshasa, lakini pia kwa majimbo yenye migodi, wakandarasi wadogo, wafanyakazi na jamii za eneo husika.
Kifungu kinachoanza kutekelezwa kina mizizi katika marekebisho ya Sheria ya Madini ya mwaka 2018. Sheria hiyo inasema kwamba ili kupata leseni ya uchimbaji, mwombaji lazima akabidhi kwa Serikali asilimia 10 ya hisa zinazounda mtaji wake, ambazo ni hisa zisizo na masharti ya mzigo na zisizoweza kupunguzwa. Kanuni za madini zinafafanua kuwa asilimia hizo 10 hugawanywa: asilimia 5 kwa Mkongo mmoja au zaidi wenye uwezo wa kununua hisa hizo, na asilimia 5 kwa wafanyakazi wa kampuni.
Jambo hili si jipya katika sheria za Kongo. Kinachobadilika ni kuhamia kutoka nia hadi utekelezaji. Mnamo Februari 2026, Wizara ya Madini ilikuwa tayari imezitaka kampuni za uchimbaji migodi kuthibitisha kuwa zinatimiza wajibu huo kuhusu sehemu iliyotengwa kwa wafanyakazi wa Kongo. Baadaye, muda wa mpito uliwekwa hadi tarehe 31 Julai 2026, kabla ya tarehe ya mwisho iliyotangazwa ya 1 Agosti.
Suala sasa si kanuni, bali ni utaratibu
Kwa uhalisia, bado kuna maswali mengi yasiyo na majibu. Wanufaika Wakongo ambao si wafanyakazi watachaguliwaje? Jinsi gani itahakikishwa kuwa hisa zilizotengwa kwa raia hazitanyakuliwa na watu wa karibu na wenye mamlaka, watu wanaotumika kwa majina tu au kampuni hewa? Na zaidi ya yote, mfanyakazi akiondoka kwenye kampuni, hisa zake zitakuwaje? Maswali haya yanazungumzwa katika vyama vya wafanyakazi na asasi za kiraia kwa sababu majibu yake ndiyo yatakayoamua kuaminika kwa mageuzi haya.
Wasiwasi pia unahusu gharama halisi ya kufungua mtaji. Katika miradi ya uchimbaji migodi, kiasi cha kuanzia bado ni kikubwa. Kanuni za madini zinaweka mfumo ambamo mtaji wa kampuni, thamani ya mradi na mpangilio wa umiliki wa hisa huwa na uzito mkubwa tangu hatua ya kuanzisha mradi. Katika uchumi ambamo upatikanaji wa fedha bado ni mgumu kwa Wakongo wengi, swali ni rahisi: nani ataweza kununua hisa hizi, na kwa bei gani? Hapo ndipo hatua hii inaweza kupanua umiliki wa hisa wa ndani, au kuimarisha mkusanyiko wa umiliki mikononi mwa wachache ambao tayari wamefaidika.
Kwa wadau kadhaa wa uwazi, jibu linapatikana katika rejista ya wamiliki wanufaika halisi, yaani chombo kinachosaidia kubaini watu binafsi ambao kwa hakika wanadhibiti kampuni. ITIE-RDC iliandaa warsha Aprili 2026 kuhusu rasimu ya sheria hiyo, kwa kuzingatia sharti la kimataifa la kuweka wazi umiliki halisi katika sekta za uziduaji. Hatua hii inaonyesha kuwa uwazi si kauli mbiu ya kinadharia tena. Unakuwa sharti la kutekeleza kanuni za madini.
Katika mazingira ya Kongo, rejista hii ingekuwa na manufaa makubwa. Ingewezesha kuthibitisha nani anamiliki hisa zilizotengwa kwa Wakongo, kuzuia mipango isiyo wazi na kupunguza migongano ya maslahi. Bila chombo hiki, mageuzi yanaweza kuonekana kutekelezwa huku yakinyakuliwa kisiri. Kwa hiyo, changamoto si ya kiutawala tu. Ni ya kisiasa na ya umiliki wa mali. Inahusu mizani ya nguvu kati ya Serikali, kampuni za uchimbaji migodi, tabaka la juu la kiuchumi na wafanyakazi.
Mabadiliko yanayoweza kuletwa na mageuzi haya, na mambo ya kufuatilia
Ikiwa itatekelezwa kwa umakini, kanuni hii inaweza kubadili uhusiano kati ya kampuni za uchimbaji migodi na nchi mwenyeji. Kwa Serikali, inatoa nyenzo ya mamlaka ya kiuchumi. Kwa wafanyakazi, inafungua matarajio ya kuwa na maslahi ya moja kwa moja katika utendaji wa kampuni. Kwa Wakongo wenye uwezo wa kununua hisa, inaweza kuunda kundi jipya la wanahisa wa kitaifa katika sekta ambayo kwa muda mrefu imetawaliwa na miundo ya kigeni au ya pamoja.
Hata hivyo, matokeo ya kinyume bado yanawezekana. Bila vigezo bayana, hatua hii inaweza kuchochea uteuzi wa kiholela, makubaliano yasiyo rasmi na mashauri ya kisheria. Bila uwazi kuhusu wanufaika, inaweza pia kuongeza kutokuaminiana kwa wafanyakazi, ambao huenda wasielewe thamani halisi ya hisa zao wala masharti ya kuzihifadhi. Bila utaratibu bayana wa kushughulikia kuvunjika kwa mkataba, hisa alizopewa mfanyakazi zinaweza kuwa chanzo cha mzozo badala ya kuwa mali yenye thamani. Maelezo haya ndiyo yatakayoamua mafanikio au kushindwa kwa mfumo huu.
Katika ngazi ya kikanda, RDC pia inazitumia nchi nyingine za Afrika zilizo na rasilimali nyingi ujumbe: suala si kutoza kodi migodini tu, bali pia kugawa umiliki wake vizuri zaidi. Katika mazingira ambamo malighafi hufadhili Serikali, miundombinu na fedha za kigeni, umiliki wa hisa wa ndani unarejea kuwa nyenzo ya sera ya umma. Hatua zinazofuata zitategemea mambo mawili ya msingi: kuchapishwa kwa taratibu za utekelezaji na kuwekwa kwa mfumo halisi wa kudhibiti umiliki wa kampuni. Hapo ndipo athari za mageuzi haya zitaamuliwa, mbali zaidi ya Kinshasa.



