Dodoma, teknolojia ya kidijitali haiwasilishwi tena kama chombo tu cha kuboresha utawala. Tanzania inataka kuifanya kuwa miundombinu kamili ya kiuchumi inayoweza kusaidia biashara, huduma za umma na biashara za kikanda.
Nchi hiyo imetangaza uwekezaji unaokadiriwa kufikia shilingi trilioni 7 za Tanzania, sawa na takriban dola bilioni 2.6, ili kuimarisha uwezo wake wa kidijitali kufikia 2031. Fedha hizo bado zinahitaji kukusanywa. Hata hivyo, zinaonyesha wazi matarajio ya mamlaka za Tanzania.
Uwekezaji wa kidijitali katika ajenda ya Afrika Mashariki
Tangazo hilo liliwasilishwa tarehe 28 Septemba 2026 mjini Helsinki, Finland, katika hatua ya kwanza ya Ulaya ya toleo la 2026-2027 la Jukwaa la Uwekezaji na Biashara kati ya Umoja wa Ulaya na Tanzania.
Ziara hiyo itaendelea nchini Italia tarehe 1 na 2 Oktoba, kisha Uholanzi tarehe 5 na 6 Oktoba. Jukwaa la ngazi ya juu limepangwa kufanyika Dar es Salaam mwanzoni mwa 2027. Teknolojia ya kidijitali, teknolojia za fedha na madini ya kimkakati ni miongoni mwa sekta zinazolengwa.
Hatua hii ni sehemu ya mkakati wa Tanzania wa kuvutia mitaji zaidi ya sekta binafsi na kutofautisha uchumi wake. Pia inatekelezwa katika mazingira ya kikanda ambamo huduma za kidijitali zinaongezeka ndani ya Jumuiya ya Afrika Mashariki, EAC, inayojumuisha Tanzania, Kenya, Uganda, Rwanda, Burundi, Sudan Kusini, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Somalia.
Kwa mamlaka za Tanzania, suala hilo linahusu zaidi ya soko la ndani. Muunganisho imara zaidi unaweza kuimarisha nafasi ya nchi hiyo kama lango la Afrika Mashariki, hasa katika biashara kati ya pwani ya Bahari ya Hindi, nchi zisizo na bandari za eneo hilo na korido za biashara zinazounganisha bandari ya Dar es Salaam na maeneo ya ndani ya bara.
Kuanzia nyaya za chini ya bahari hadi mitandao ya ndani
Uwekezaji uliowasilishwa kwa wawekezaji unajumuisha kwanza upanuzi wa mitandao ya FTTx. Teknolojia hii hupeleka nyuzinyuzi za macho karibu na biashara, taasisi za umma na kaya. Hivyo, huwezesha kuboresha kasi na uthabiti wa miunganisho.
Tanzania pia inataka kuimarisha miunganisho yake ya kimataifa kupitia kebo ya chini ya bahari ya Kilimanjaro One. Uwezo mpya wa mawasiliano chini ya bahari unaweza kupunguza utegemezi wa njia chache na kufanya mtandao uwe thabiti zaidi wakati wa hitilafu au msongamano.
Hata hivyo, kebo inayofika pwani haitoshi. Inapaswa kuunganishwa na uti wa mgongo wa kitaifa unaoweza kupeleka data katika mikoa. Kwa mujibu wa takwimu zilizowasilishwa katika mpango wa uwekezaji, mtandao wa kitaifa wa kasi kubwa ungetanuka kwa kilomita 13,820 kati ya kilomita 16,280 zilizopangwa. Ungeifikia wilaya 109 kati ya 139.
Hatua hii ya mwisho itakuwa muhimu. Faida za muunganisho wa kimataifa hazitakuwa sawa Dar es Salaam, katika miji ya ukubwa wa kati au maeneo ya vijijini. Biashara zilizo rasmi zitaweza kutumia huduma mpya haraka. Maduka madogo, wakulima na wafanyakazi wa sekta isiyo rasmi watahitaji gharama nafuu, mitandao ya kuaminika na vifaa vinavyofaa.
Changamoto ya vifaa na ujuzi
Mpango huo pia unajumuisha utengenezaji na uunganishaji wa vifaa vya mawasiliano ya kidijitali na kompyuta binafsi. Lengo ni mara mbili: kupunguza gharama za vifaa na kukuza uwezo wa viwanda nchini.
Suala hili ni la dharura. Wigo wa mtandao unaongezeka kwa kasi zaidi kuliko upatikanaji wa simu janja. Ripoti ya Juni 2026 ya Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania inaonyesha kuwa kiwango cha upenyaji wa simu janja ni asilimia 44.7. Wakati huohuo, kiwango cha upenyaji wa intaneti kilikuwa asilimia 89.7, kwa mujibu wa mdhibiti huyo.
Takwimu hizi zinapaswa kutafsiriwa kwa tahadhari. Idadi ya laini za simu za mkononi inazidi kwa mbali idadi ya watu, kwa sababu mtumiaji mmoja anaweza kuwa na SIM kadi kadhaa. Kwa hiyo, ongezeko la upatikanaji wa mtandao halimaanishi kwamba kila Mtanzania ana simu janja au anapata huduma za juu za kidijitali mara kwa mara.
Gharama ya vifaa bado ni kikwazo kikubwa. Hali kadhalika, upatikanaji wa umeme, ubora wa mtandao katika baadhi ya maeneo na upatikanaji wa maudhui kwa Kiswahili. Uzalishaji wa ndani utaleta matokeo ya kudumu tu ukiambatana na ujuzi wa kiufundi, minyororo ya ugavi na mifumo ya ufadhili inayoweza kufikiwa na kaya.
Vituo vya data, wingu la umma na elimu ya kidijitali
Mamlaka pia zinataka kuendeleza vituo vya data vya kitaifa, wingu la serikali na vituo vya kubadilishana trafiki ya intaneti. Kituo cha data hukusanya seva zinazohifadhi na kuchakata taarifa za kidijitali. Kituo cha kubadilishana trafiki huwezesha sehemu ya data ya intaneti kusafirishwa ndani ya nchi, bila kupitishwa kila mara kupitia miundombinu iliyoko nje ya nchi.
Mkakati wa Tanzania wa uchumi wa kidijitali unapanga, miongoni mwa mambo mengine, vituo vinne vya data vya kiwango cha Tier 3 na kituo kimoja cha Tier 4. Viwango hivi vinaashiria uwezo wa juu wa upatikanaji, mifumo mbadala na mwendelezo wa huduma.
Hata hivyo, ratiba ya umma itahitaji kufafanuliwa. Hati ya mkakati inataja Juni 2025 kuwa tarehe ya mwisho ya baadhi ya vituo vya data, ilhali miradi mipya iliyowasilishwa kwa wawekezaji inaashiria mpango unaoendelea hadi 2031. Tofauti hii inaonyesha kuwa awamu kadhaa za kupanga na kutekeleza zinaingiliana.
Sekta ya elimu pia ina nafasi muhimu. Mpango wa Smart Learning Tanzania unalenga madarasa yaliyounganishwa na vituo vya uvumbuzi vinavyohusu sayansi, teknolojia, uhandisi na hisabati. Miradi mingine inalenga kuunganisha taasisi za elimu na kuhakikisha upatikanaji wa huduma za kidijitali kwa wote.
Mafanikio hapa yatategemea zaidi mafunzo ya walimu, matengenezo ya vifaa na utayarishaji wa maudhui ya kielimu yanayofaa kuliko uwekaji wa skrini pekee. Bila masharti hayo, miundombinu inaweza kubaki katika taasisi za mijini zilizo na rasilimali nyingi zaidi.
Soko linalopanuka, lakini dhamana zinahitajika
Tanzania inalenga mchango wa sekta ya teknolojia ya habari na mawasiliano wa asilimia 3 ya pato la taifa kufikia 2029, kutoka takriban asilimia 1.5 mwaka 2022-2023. Mamlaka pia zinawasilisha malipo ya kidijitali, akili unde, huduma za satelaiti, uchanganuzi wa data na usafirishaji wa bidhaa kama maeneo yaliyo wazi kwa wawekezaji.
Ukuaji huo tayari unaonekana katika matumizi. Ripoti ya TCRA ya robo mwaka iliyoishia Juni 2026 inataja usajili milioni 117 wa huduma za mawasiliano, usajili milioni 62.79 wa intaneti na usajili milioni 87.05 wa huduma za malipo kwa simu. Takwimu hizi zinaonyesha soko lenye shughuli nyingi, lakini pia umuhimu wa matumizi ya simu katika uchumi ambamo upatikanaji wa huduma za kawaida za benki bado si sawa.
Ili kubadili ukuaji huo kuwa thamani ya ndani, Tanzania italazimika kuvutia uwekezaji unaofadhili kwa kweli mitandao, ujuzi na utafiti. Pia italazimika kuhakikisha ushindani wa haki, ulinzi wa kuaminika wa data na mfumo wa udhibiti unaotabirika.
Mambo ambayo eneo hili linapaswa kufuatilia
Mradi wa Tanzania unakuja wakati ambapo nchi za Afrika Mashariki zinatafuta kuunganisha zaidi masoko yao ya kidijitali. Miundombinu ya nyuzinyuzi za macho, malipo ya kuvuka mipaka na huduma zinazohifadhiwa nchini zinaweza kurahisisha biashara ya kikanda. Pia zinaweza kuimarisha uhuru wa kiteknolojia wa EAC.
Hatua inayofuata itakuwa jukwaa lililopangwa kufanyika Dar es Salaam mwanzoni mwa 2027. Wakati huo itabidi kuthibitisha ni miradi mingapi itakayovuka hatua ya kuwasilishwa na kufikia mikataba ya ufadhili, washirika gani watakaochaguliwa na ni sehemu gani ya uwekezaji itakayowanufaisha wakazi wa maeneo yaliyo nje ya vituo vikuu vya mijini.
Tanzania ina soko kubwa na nafasi ya kimkakati katika pwani ya mashariki ya bara. Changamoto yake sasa ni kubadili nafasi hiyo kuwa miundombinu inayofikika, ajira zenye ujuzi na huduma zinazofaa katika maisha ya kila siku. Ni kwa sharti hilo tu ndipo shilingi trilioni 7 zilizotangazwa zitakapoweza kuvuka hatua ya ahadi ya uwekezaji na kuwa chachu ya mabadiliko ya kudumu.



