Nchini Somalia, swali si tena tu ni lini wapiga kura watamchagua rais wao. Sasa linahusu mamlaka yenye uwezo wa kuweka kanuni za uchaguzi: serikali ya shirikisho, maeneo ya nchi au mahakama. Mvutano huu wa kitaasisi unatishia kutatiza kipindi cha mpito cha kisiasa ambacho tayari kinapingwa.
Mzozo wa kikatiba unaoigawa nchi
Somalia ni jamhuri ya shirikisho. Mamlaka yake yanategemea uwiano dhaifu kati ya Mogadishu na nchi wanachama, zikiwemo Puntland na Jubaland. Tangu kupitishwa kwa Katiba ya muda mwaka 2012, juhudi za kukamilisha marekebisho ya katiba zimekuwa zikichochea tena mizozo kuhusu mgawanyo wa mamlaka.
Mjadala wa uchaguzi unahusu pia uwakilishi wa kisiasa. Mfumo wa uchaguzi usio wa moja kwa moja, unaotegemea vyuo vya wajumbe na uwiano wa koo, unapigiwa upinzani na wanaotaka kura ya moja kwa moja. Hata hivyo, kuhamia kwenye uchaguzi wa wote wenye haki ya kupiga kura kunahitaji makubaliano kuhusu kanuni, taasisi zinazohusika na ushiriki wa maeneo ya nchi.
Mzozo huu si mpya. Mwaka 2021, kuongezwa kwa muhula wa mamlaka kulisababisha mgogoro wa kisiasa na mapigano mjini Mogadishu. Mwaka 2024, marekebisho ya katiba yalikuwa tayari yamezidisha mpasuko kati ya serikali ya shirikisho na mamlaka kadhaa za maeneo, hasa Puntland. Somalia ni mwanachama wa IGAD, shirika la kikanda la Pembe ya Afrika, ambako washirika wake wanafuatilia kwa karibu hatari za kuyumbishwa kwa utulivu.
Mahakama yapinga utekelezaji wa marekebisho
Muhula wa rais Hassan Sheikh Mohamud, aliyechaguliwa Mei 2022, ulipaswa kumalizika tarehe 15 Mei 2026 chini ya kanuni za awali. Bunge la shirikisho lilipitisha marekebisho ya katiba mwezi Machi, kisha rais akayatia saini kuwa sheria. Serikali inasema mabadiliko hayo yanafungua njia ya muhula wa miaka mitano na uchaguzi wa kitaifa mwaka 2027.
Tarehe 5 Novemba, Mahakama ya Juu iliamua kuwa masharti mapya hayawezi kuongeza muda wa mamlaka ya viongozi waliokuwa tayari madarakani. Kwa mujibu wa taarifa za vyombo vya habari vya Somalia kuhusu uamuzi huo, Mahakama inaona kuwa muhula wa rais ulimalizika Mei na kwamba taasisi za shirikisho haziwezi tena kutekeleza zaidi ya majukumu ya kawaida. Mahakama inazitaka pande husika kukubaliana kuhusu mfumo wa uchaguzi ndani ya siku 30 na inaamuru uchaguzi ufanyike ndani ya siku 90. Athari za kisiasa za uamuzi huo zinapingwa na utekelezaji wake bado hauna uhakika.
Uamuzi huo hauamui tu suala la ratiba. Unapinga namna marekebisho yalivyotumika kwa viongozi walio madarakani. Upinzani na viongozi kadhaa wa maeneo walikuwa wameususia mchakato huo au kupinga uhalali wake. Serikali, kwa upande wake, inayaeleza mageuzi hayo kuwa njia ya kuimarisha taasisi na kuandaa uchaguzi wa kwanza wa kitaifa wa moja kwa moja.
Mahakama yakuwa kitovu cha mzozo
Siku moja kabla ya uamuzi huo, rais alikuwa ametangaza kuondoka kwa rais wa Mahakama ya Juu, Baashe Yusuf Ahmed, na uteuzi wa mrithi wake. Ofisi ya rais ilisema hatua hiyo inalenga kuboresha utendaji wa mahakama, bila kuihusisha rasmi na shauri la kikatiba. Mahakama ilikataa kufutwa kazi kwake, ikisema hatua hiyo ni batili na haina nguvu ya kisheria. Taarifa zilizodai kuwa hakimu huyo aliwekwa kizuizini hazijathibitishwa kwa njia huru.
Mkabiliano huu unadhoofisha imani kwa taasisi wakati ambapo ndizo zinazopaswa kusuluhisha mzozo huo. Serikali ikikataa uamuzi huo, au upinzani ukiuona kuwa hautoshi, sintofahamu inaweza kuenea hadi kwenye tawala za shirikisho na mamlaka za maeneo. Kwa wakazi, matokeo yanaweza kuwa kuvurugika kwa huduma za umma na kupungua kwa utabirika wa maamuzi. Wafanyabiashara na makampuni, hasa katika mji mkuu, pia wanahitaji kanuni thabiti ili kupanga shughuli zao.
Ratiba ya uchaguzi na usalama vyote viko mashakani
Tume ya uchaguzi ilikuwa imetangaza uchaguzi wa bunge tarehe 15 Aprili 2027 na uchaguzi wa rais tarehe 15 Mei. Ratiba hii inategemea tafsiri ya serikali, inayosema kuwa marekebisho yanaongeza mihula ya mamlaka hadi mwaka 2027. Sasa inakinzana na agizo la Mahakama la kufanya uchaguzi ndani ya siku 90. Kwa hiyo, hatua zinazofuata zitategemea makubaliano ya kisiasa pamoja na uwezo wa kuandaa uchaguzi kwa vitendo.
Mzozo huu unatokea pia katika mazingira magumu ya kiusalama. Kundi lenye silaha la Al-Shabaab linaendelea na uasi wake dhidi ya mamlaka za Somalia. Ufanisi wa operesheni za usalama unategemea kwa kiasi fulani uratibu kati ya serikali ya shirikisho, nchi wanachama na vikosi vya Umoja wa Afrika.
Tangazo la Uganda kwamba inapanga kuondoa wanajeshi wake wote kutoka Somalia kufikia mwisho wa mwaka 2027 linaongeza tarehe ya kufuatilia. Kampala ni mchangiaji muhimu katika ujumbe wa msaada wa Umoja wa Afrika. Wakati huohuo, mustakabali wa msaada wa vifaa wa Umoja wa Mataifa kwa ujumbe huo unaibua sintofahamu. Mabadiliko haya hayamaanishi kuwa vikosi vyote vitaondoka mara moja, lakini yanaongeza shinikizo kwa mamlaka za Somalia kujiandaa kwa mabadiliko na kudumisha ushirikiano wao.
Kwa IGAD na Umoja wa Afrika, suala ni pana zaidi ya ushindani kati ya urais na Mahakama. Somalia inapaswa kupata suluhu inayokubaliwa na taasisi zake za shirikisho, maeneo yake na makundi yake ya kisiasa, bila kuhatarisha maandalizi ya uchaguzi wala mwendelezo wa operesheni za usalama. Muda wa siku 30 uliowekwa na Mahakama sasa ni jaribio la kwanza la wazi.



