Mradi unaovuka mipaka ya mkoa wa Tete
Nchini Msumbiji, umeme si suala la miundombinu pekee. Pia ni kipimo cha uhuru wa kiuchumi. Nchi inapotaka kusambaza umeme mijini, viwandani na kwa majirani zake, kila ucheleweshaji wa kituo kikubwa cha kuzalisha umeme huwa na athari kubwa zaidi ya bwawa lenyewe. Mradi wa Mphanda Nkuwa, uliopangwa kujengwa kwenye Mto Zambezi, ni mfano mzuri wa hali hiyo. Uko takriban kilomita 61 chini ya bwawa la Cahora Bassa, katika mkoa wa Tete, na unatarajiwa kuwa mhimili mpya wa uzalishaji wa umeme kwa gridi ya taifa.
Hata hivyo, hali ya kitaifa imebadilika. Msumbiji imepiga hatua kubwa katika upatikanaji wa nishati, huku kiwango hicho kikiripotiwa kuwa asilimia 61 mwaka 2024 na Electricidade de Moçambique, baada ya kuunganishwa kwa wateja wapya 412 363 mwaka huo. Maendeleo hayo ni muhimu, lakini hayatoshi kukidhi mahitaji ya nchi kubwa, yenye huduma zisizosambazwa kwa usawa na ambayo bado inategemea sana upanuzi wa gridi na suluhisho zisizounganishwa na gridi.
Kwa upande wa kikanda, jambo lililo hatarini liko wazi. Msumbiji ni mwanachama wa Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, SADC, na Southern African Power Pool, soko la umeme lililounganishwa la kusini mwa Afrika. Katika eneo hili, mahitaji bado yanazidi ugavi. Kundi la Benki ya Dunia limetaja upungufu wa megawati 10 000 katika eneo hilo, huku SAPP ikitoa mara kwa mara taarifa za changamoto za kusawazisha uwezo uliowekwa na mahitaji ya kilele.
Ratiba imechelewa, gharama zimepanda, matarajio bado ni makubwa
Ratiba mpya ya mradi imeahirisha uzalishaji wa kwanza hadi 2034. Kwa mujibu wa taarifa zilizotolewa na mamlaka, tafiti na maandalizi yanatarajiwa kukamilika mwaka 2028, ujenzi kuanza mwaka 2029, kisha kituo kuanza kufanya kazi mwaka 2034. Mabadiliko hayo yanaambatana na bajeti iliyotangazwa sasa kuwa kati ya dola bilioni 6 na 7. Mipango ya awali ilitarajia kituo kuanza kufanya kazi mapema zaidi, karibu mwaka 2031 au 2032, kwa gharama ndogo.
Serikali ya Msumbiji haijaeleza hadharani sababu za kuahirishwa kwa mradi. Hata hivyo, ishara kadhaa zinafafanua kwa nini mradi wa ukubwa huu unasonga polepole. Tarehe 8 Julai 2025, Baraza la Mawaziri liliidhinisha Electricidade de Moçambique na Hidroeléctrica de Cahora Bassa kununua kila moja hadi asilimia 15 ya hisa katika kampuni ya mradi, jambo linaloonyesha kuwa usanifu wa umiliki wa kampuni ulikuwa bado unaendelea wakati huo. Kwa hiyo, mradi ulikuwa bado katika hatua ya kukamilisha mpangilio wake wa kisiasa, kifedha na kiufundi.
Ufadhili bado ni suala nyeti. Februari 2026, Benki ya Maendeleo ya Afrika ilisema kuwa ilikuwa ikishirikiana na Maputo kuhusu dhamana zinazohitajika ili kukamilisha ufadhili wa mradi. Mwishoni mwa Julai 2026, ofisi ya utekelezaji wa mradi iliripoti bado kulikuwa na ziara ya maandalizi pamoja na BAD kuhusu njia ya kusafirisha umeme na dhamana ya sehemu ya hatari. Kwa lugha rahisi, lengo ni kuyahakikishia benki na wawekezaji binafsi kabla ya kuanza kazi kubwa za ujenzi.
Muungano unaohusika na uendelezaji wa mradi unajumuisha wadau wenye nguvu. EDF, TotalEnergies na Hidroeléctrica de Cahora Bassa zilichaguliwa Mei 2024, huku EDM na HCB zikiruhusiwa kuingia kwenye umiliki wa kampuni kwa kiwango cha hadi asilimia 15 kila moja. Mpangilio huu unaonyesha mfumo unaozidi kutumiwa katika miradi mikubwa ya Afrika: serikali inabaki na usukani, lakini inatafuta washirika wanaoweza kubeba hatari ya awali, hasa pale ambapo gharama zinazidi dola bilioni kadhaa.
Mphanda Nkuwa itabadilisha nini, iwapo mradi utakamilika kama ulivyoahidiwa
Kwenye karatasi, Mphanda Nkuwa inatarajiwa kuzalisha megawati 1 500, kiwango kinachotosha kuimarisha usambazaji wa umeme kusini mwa nchi na kusaidia ukuaji wa viwanda. Mradi pia unapanga kujenga njia ya kusafirisha umeme yenye urefu wa takriban kilomita 1 300 ili kupeleka umeme kwenye vituo vikubwa vya mijini, ikiwemo Maputo, na nchi jirani. Mantiki hii ni muhimu: bila mtandao imara wa kusafirisha umeme, kituo cha kuzalisha umeme kilicho pekee yake hakiwezi kubadili uchumi wa taifa.
Mamlaka zinaangazia manufaa makubwa ya uchumi jumla. Zinasema mradi utazalisha takriban dola bilioni 14 za mapato ya umma kwa jumla katika kipindi chote cha uhai wake, kupitia kodi, mrabaha na gawio. Pia zinakadiria ajira za moja kwa moja 6 000 hadi 7 000 wakati wa ujenzi, kisha nafasi 3 000 za kudumu baada ya kituo kuanza kufanya kazi, ambapo asilimia 95 zitakuwa za Wamsumbiji. Takwimu hizi bado ni makadirio, lakini zinaonyesha ukubwa wa matarajio ya kisiasa kuhusu mradi huo.
Athari hazitakuwa sawa kwa kila mtu. Kwa serikali, mradi unapaswa kuongeza mapato na uwezo wa kuuza umeme nje ya nchi. Kwa wakazi wa mijini, unaweza kupunguza shinikizo kwenye gridi, iwapo njia za kusafirisha umeme zitajengwa. Kwa maeneo ya vijijini, athari itakuwa ya moja kwa moja kwa kiwango kidogo, kwa kuwa mabwawa makubwa hayawezi kuchukua nafasi ya gridi ndogo, miunganisho ya maeneo husika na uwekezaji wa karibu na wananchi. Baadhi ya wanaharakati wa asasi za kiraia wanakumbusha pia kuwa miradi mikubwa peke yake haitoshi kurekebisha ukosefu wa usawa katika upatikanaji wa umeme.
Umuhimu wa kikanda pia ni mkubwa. Iwapo Mphanda Nkuwa itaanza kufanya kazi kama ilivyopangwa, Msumbiji itaweza kuimarisha nafasi yake kama msambazaji wa umeme kusini mwa Afrika, ambako mahitaji bado yako chini ya shinikizo. Mwelekeo huo ni muhimu kwa SADC, SAPP na viwanda vya eneo hilo vinavyotafuta umeme wa uhakika zaidi na wa gharama nafuu. Pia ni muhimu kwa Umoja wa Afrika, kwa kuwa unaonyesha jinsi mradi wa kitaifa unavyoweza kuwa chachu ya ushirikiano wa kikanda pale mitandao, dhamana na kanuni za soko zinapokwenda kwa wakati mmoja.



