Mlima Kenya, moto wa vichaka wabadilika haraka na kuwa suala la usalama wa maji
Moto unapopanda kwenye miteremko ya juu ya mlima, hatari haishii kwenye miti inayoungua. Nchini Kenya, Mlima Kenya ni hifadhi ya asili ya maji, viumbe hai na shughuli za binadamu katika maeneo yaliyo mbali zaidi ya vijiji vya milimani. Hilo ndilo hasa linalokumbushwa na moto ulioripotiwa tarehe 1 Septemba, ambao tayari umeathiri takriban hekta 8,700 za mimea, kwa mujibu wa timu za uhifadhi zilizoko eneo hilo.
Suala hili lina umuhimu wa kitaifa kwa sababu safu hiyo ya milima huchangia maji katika mabonde kadhaa ya mito katikati na mashariki mwa nchi. Hivyo, athari zake zinahusu kaya, kilimo, njia za wanyamapori na huduma za uhifadhi. Katika eneo ambako maji yana mchango mkubwa katika uchumi wa eneo hilo, moto wa maeneo ya juu ya mlima huleta athari zinazofuatana.
Eneo lililohifadhiwa katikati ya Afrika Mashariki
Mlima Kenya una urefu wa mita 5,199. Ni mlima wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya Kilimanjaro, nchini Tanzania. Hifadhi yake ya taifa na msitu wake wa asili vimeorodheshwa katika urithi wa dunia wa UNESCO tangu 1997. Eneo hilo pia ni hifadhi ya biosfia, inayotambuliwa kwa barafu zake zinazopungua, misitu ya maeneo ya mwinuko wa kati na mifumo ikolojia ya maeneo ya juu ya Afrika.
Eneo lililoorodheshwa na UNESCO linajumuisha hifadhi ya taifa inayosimamiwa na Kenya Wildlife Service na sehemu za hifadhi ya misitu zinazosimamiwa na Kenya Forest Service. Muundo huu wa kitaasisi ni muhimu, kwa sababu moto umeathiri eneo ambako ulinzi wa mazingira, uangalizi wa umma na mwitikio wa jamii vinakutana. Safu hii ya milima pia inahusishwa na njia za kiikolojia zinazorahisisha wanyamapori, hasa tembo, kusafiri kati ya maeneo mbalimbali yaliyohifadhiwa.
Kwa hiyo, Mlima Kenya ni sehemu ya jiografia pana ya kikanda. Katika Afrika Mashariki, milima mara nyingi huwa vyanzo vikuu vya maji, hifadhi za mazingira na nguzo za uchumi kwa jamii zinazoishi jirani. Hapa, suala linavuka mipaka ya kaunti husika pekee: linahusu uhusiano kati ya uhifadhi, usalama wa chakula na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi nchini Kenya.
Kinachojulikana kuhusu moto
Ripoti za kwanza zilitolewa tarehe 1 Septemba. Tangu wakati huo, timu kadhaa zimetumwa kudhibiti maeneo yaliyosalia yakiwaka. Zinajumuisha Mount Kenya Trust, Kenya Forest Service, Kenya Wildlife Service, Jeshi la Ulinzi la Kenya, Lewa Wildlife Conservancy na Rhino Ark, kwa msaada wa jamii za eneo hilo na usaidizi wa angani. Kufikia sasa, mamlaka hazijatoa hadharani chanzo cha moto huo.
Takwimu zilizochapishwa katika siku za karibuni zinaonyesha kuwa moto huo ulienea katika eneo kubwa na hali yake kubadilika. Kenya News Agency iliripoti tarehe 8 Septemba kwamba angalau asilimia 85 ya moto ulikuwa umedhibitiwa, huku ikibainisha kuwa tayari ulikuwa umeathiri zaidi ya hekta 3,000 na kwamba ulikuwa mkubwa zaidi kati ya matukio matano yaliyoripotiwa tangu tarehe 12 Agosti. Vyombo vingine vya habari vya Kenya, vikirejelea timu zilizoko eneo hilo, baadaye vilitaja takriban hekta 8,700 zilizoteketea kufikia tarehe 6 Septemba. Takwimu hizo hazionyeshi picha ileile ya moto: zinaonyesha hasa jinsi ulivyosambaa haraka, kisha makadirio kurekebishwa kadiri uchunguzi wa eneo ulivyozidi kuboreka.
Mandhari ya eneo hilo na upepo vilitatiza shughuli za uokoaji. Vyanzo vya eneo hilo vinaripoti kuwa moto ulisonga kuelekea maeneo ya Rutundu, Ziwa Alice na Ziwa Ellis, huku ukiwa na sehemu kadhaa zinazowaka kwa wakati mmoja. Hali hiyo inaeleza kwa nini kuzima moto kunahitaji timu za ardhini, vifaa vya angani na ushiriki wa jamii.
Athari halisi kwa wanyamapori, maji na jamii
Wasiwasi wa haraka unahusu makazi dhaifu ya nyanda za juu. Mlima Kenya ni makazi ya viumbe walio hatarini, wakiwemo nyati wa milimani aina ya bongo, ambaye yuko katika hatari kubwa sana ya kutoweka. Kwa hiyo, moto wa maeneo ya moorland—nyanda za juu zinazounda ukanda wa mpito kati ya msitu na vilele—unaweza kuvuruga maisha ya viumbe ambao tayari wanakabiliwa na shinikizo la mabadiliko ya matumizi ya ardhi na ongezeko la joto.
Suala la maji lina umuhimu sawa. Mito inayotokea kwenye safu hiyo ya milima hutoa maji kwa jamii, mashamba na makazi ya asili katika sehemu kadhaa za katikati na mashariki mwa Kenya. Uharibifu wa udongo katika maeneo ya juu unaweza kuongeza mmomonyoko, kudhoofisha vyanzo vya maji na kutatiza ujazaji wa akiba ya maji kwa muda wa kati. Hili ni tatizo lisiloonekana kwa urahisi, lakini muhimu kwa miji, maeneo ya vijijini na shughuli za kilimo katika maeneo ya chini ya mto.
Janga hili pia linaonyesha nafasi ya wadau wa eneo hilo katika kulinda mifumo mikubwa ya ikolojia. Mount Kenya Trust inasema kuwa moto umezidi kutokea mara kwa mara na kuwa mkali zaidi kutokana na athari za pamoja za tabianchi, ukame wa muda mrefu na shughuli za binadamu pembezoni mwa misitu. Shirika hilo linasema limewafunza na kuwapa vifaa maskauti kutoka jamii zinazoishi misituni ili waweze kuchukua hatua mstari wa mbele. Hali hii inaonyesha kuwa nchini Kenya, mapambano dhidi ya moto hayategemei serikali pekee: yanahitaji pia ushirikiano kati ya huduma za umma, hifadhi binafsi, mashirika na jamii jirani.
Jaribio la utayari wa Kenya kukabiliana na moto wa misitu
Moto huu umetokea katika nchi ambako majira yenye hatari ya moto yanajulikana. Kenya Forest Service inasema kuwa moto wa misitu hutokea mara nyingi zaidi kati ya Julai na Septemba katika eneo la Mlima Kenya, na kati ya Januari na Machi katika maeneo mengine ya misitu nchini. Hivyo, mamlaka zina kalenda ya kuzuia moto, lakini tukio la sasa linaonyesha kuwa moto unaweza kusambaa kwa kasi inayozidi uwezo wa kukabiliana nao pale ardhi, upepo na mimea mikavu vinapokutana.
Tukio la mwaka 2022 bado linakumbukwa na wasimamizi wa eneo hilo. Wakati huo, UNESCO ilikuwa tayari imeripoti moto katika hifadhi hiyo na kuunga mkono uhamasishaji wa dharura. Kujirudia huku kunafanya tukio la mwaka 2026 liwe na umuhimu mpana zaidi: mbali na kuzima moto mmoja, Kenya inakabiliwa na suala la uimara wa milima yake iliyo rasilimali muhimu.
Kwa mtazamo wa bara zima, kisa cha Mlima Kenya kinahusu nchi kadhaa za Afrika Mashariki na Bonde la Kongo, ambako maeneo yaliyohifadhiwa, misitu ya milimani na mabonde ya mito ni nguzo za ikolojia na uchumi. Kinatukumbusha kuwa eneo lililoorodheshwa katika urithi wa dunia si ishara tu. Pia ni miundombinu ya asili. Linapoungua, mizani ya eneo husika, ya kikanda na ya tabianchi hutikisika.



