Mradi unaohusu zaidi ya njia ya Rabat-Lisbon
Miji mikuu miwili ya Ulaya inapozungumzia tena kebo ya kuunganisha na Moroko, suala si la kiufundi tu. Linahusu usalama wa usambazaji wa nishati, bei ya umeme na nafasi ya Afrika Kaskazini katika mpangilio wa nishati wa Ulaya na Mediterania. Mradi wa Moroko na Ureno unarejea wakati ambapo Ulaya inataka kuunganisha vyema zaidi mitandao yake, baada ya kukatika kwa umeme kwa kiwango kikubwa kulikokumba Rasi ya Iberia tarehe 28 Aprili 2025.
Kwa Moroko, suala hili ni pana zaidi ya kuuza umeme nje ya nchi. Kwa miaka mingi, Rabat imekuwa ikitetea kuongeza uzalishaji wa nishati jadidifu, kuimarisha mitandao na kuunganisha mifumo ya umeme kama njia ya kujenga uhuru wa nishati. Kwa Lisbon, mradi huu ni sehemu ya mkakati wa kuimarisha ustahimilivu, wakati Ureno ikiendelea kutegemea pakubwa muunganiko wake na Uhispania na kutafuta nafasi zaidi ya kujimudu.
Makubaliano ya Rabat na Lisbon
Tarehe 20 Julai, mawaziri wa Moroko na Ureno wanaosimamia nishati walitangaza nia yao ya kuomba msaada wa Umoja wa Ulaya kwa mradi huu wa kuunganisha mifumo ya umeme, huku wakichunguza uwezekano wa wawekezaji binafsi kushiriki. Lengo lililotangazwa liko wazi: kuimarisha usalama wa nishati na kupunguza shinikizo la gharama kwa kaya na biashara.
Pande hizo mbili pia zinataka kuanzisha mazungumzo na Tume ya Ulaya ili mradi huo utambuliwe kama IPCEI, yaani “mradi muhimu wenye maslahi ya pamoja ya Ulaya”. Katika mfumo wa Ulaya, hadhi hii huwezesha kuunga mkono miradi ya nchi mbalimbali inayochukuliwa kuwa ya kimkakati, zaidi ya mipaka ya kawaida ya misaada ya serikali. Ufadhili unaweza kupatikana kupitia CEF (Connecting Europe Facility), chombo kikuu cha Ulaya cha kusaidia mitandao ya usafiri, nishati na dijitali.
Mradi huu si mpya. Ramani ya njia ya nishati ya Ulaya na Mediterania iliyotiwa saini mwaka 2016 tayari ilitaja wazo la kuunganisha Moroko hatua kwa hatua, kama sehemu ya juhudi pana za kuunganisha masoko ya umeme. Baadaye, MED-TSO, mtandao wa Mediterania wa waendeshaji wa mifumo ya usafirishaji wa umeme, ulifanyia kazi mpango wa kiunganishi cha Moroko na Ureno chenye uwezo elekezi wa MW 1,000.
Mradi wafufuliwa na udhaifu wa mitandao
Mshtuko wa tarehe 28 Aprili 2025 uliharakisha majadiliano. Wakala wa Ushirikiano wa Wasimamizi wa Nishati ulithibitisha kuwa kukatika kwa umeme kwa kiwango kikubwa kuliikumba Uhispania na Ureno siku hiyo. Tukio hilo lilikumbusha kuwa usalama wa umeme hautegemei uzalishaji pekee, bali pia viunganishi vya umeme, uthabiti wa mtandao na uwezo wa kubadilishana umeme na nchi jirani.
Katika hali hii, Tume ya Ulaya inahimiza kuongezwa kwa viunganishi kusini-magharibi mwa bara hilo. Inakumbusha kuwa EU inalenga kufikia kiwango cha asilimia 15 cha miunganisho ya umeme ifikapo mwaka 2030. Lisbon ilizindua kiunganishi kipya na Uhispania tarehe 2 Julai 2026, kilichowasilishwa kama hatua ya kuelekea lengo hilo. Hii inaonyesha kuwa mradi wa Ureno una pande mbili: kuimarisha mhimili wa Iberia, kisha kufungua njia nyingine kuelekea ufuo wa kusini.
Moroko haianzi kutoka sifuri. Tayari mtandao wake umeunganishwa na Uhispania na Algeria, huku kukiwa bado hakuna kiunganishi cha umeme na Ureno. Kwa hiyo, mradi huo hautaanza bila msingi, bali utaongezwa kwenye jiografia ya nishati ambayo tayari imejengwa kuzunguka Mlango-Bahari wa Gibraltar na mizania ya Maghreb.
Mabadiliko halisi kwa Moroko na Ulaya
Kwa Mmoroko wa kawaida, suala hili si azma ya kidiplomasia tu. Kiunganishi kingine kinaweza kurahisisha kuunganisha nishati jadidifu, kuongeza unyumbufu wa mfumo na, hatimaye, kupanua nafasi za kusawazisha gharama. Kwa miezi kadhaa, Wizara ya Nishati ya Moroko imekuwa ikisisitiza korido za nishati, uwekezaji katika miundombinu na kupunguza bei kuwa nguzo za sera yake.
Kwa sekta ya biashara, faida ni mbili. Kwa upande mmoja, muunganisho bora unaweza kusaidia viwanda vinavyotumia umeme mwingi, ambavyo vinahitaji mtandao thabiti na wenye ushindani zaidi. Kwa upande mwingine, unaweza kuvutia mitaji binafsi kuelekea kwenye mitandao, waendeshaji na huduma zinazohusiana. Hiyo pia ndiyo sababu Rabat na Lisbon zinazungumzia wito wa kuwasilisha nia ya kushiriki, ili angalau baadhi ya wadau binafsi washiriki katika muundo wa mradi.
Kwa Ulaya, suala hili ni la kisiasa na pia la umeme. EU inatafuta kuimarisha usalama wa mfumo wake huku ikiharakisha upunguzaji wa hewa ukaa. Katika mwelekeo huo, Afrika Kaskazini inachukuliwa kuwa eneo linaloweza kukamilisha mahitaji ya Ulaya, likiwa na miradi ambayo imepiga hatua katika sehemu nyingine za ukanda huo, kama ELMED kati ya Tunisia na Italia. Hata hivyo, mtazamo wa bara zima haupaswi kufuta mtazamo wa Afrika: kwa nchi za kusini mwa Mediterania, miundombinu hii inaweza pia kuwa nyenzo za mazungumzo, kupandisha thamani ya viwanda na kutumia vyema mitandao yao wenyewe.
Mwenendo wa kufuatilia zaidi ya kebo pekee
Hatua inayofuata itakuwa muhimu: majadiliano na Tume ya Ulaya kuhusu hadhi ya IPCEI, kisha tathmini ya kiufundi na kifedha ya njia itakayochaguliwa. Chaguo bado ziko wazi: kebo ya moja kwa moja kati ya Ureno na Moroko, au kiunganishi kitakachotumia miundombinu iliyopo kupitia Uhispania. Gharama, mgawanyo wa hatari na usimamizi wa mradi vitaonyesha haraka kama huu ni ufufuaji wa kisiasa tu au mradi ulio tayari kutekelezwa.
Kwa Moroko, hatua hii inathibitisha mwelekeo mkubwa: miradi ya nishati haikomei tena kwenye soko la taifa. Inakuwa sehemu ya korido, miungano ya maslahi na maamuzi ya kikanda ambamo Afrika Kaskazini inazidi kupata nafasi kuu. Kwa Ureno, inaonyesha jitihada za kutafuta usalama baada ya mwaka 2025 kukumbusha udhaifu wa mitandao ya Iberia. Na kwa Ulaya, inaonyesha kuwa mpito wa nishati unategemea pia ufuo wake wa kusini.



