Mjini Bamako, suala la kujieleza kwa mwanajeshi laijaribu serikali
Nchini Mali, baadhi ya kesi za mahakamani huvuka haraka mipaka ya mtu mmoja. Huashiria jambo pana zaidi: nafasi ya mjadala wa umma katika nchi inayopambana na makundi yenye silaha, na uhuru wanaopewa wale wanaoandika kuhusu mambo yasiyo wazi katika vita hivyo.
Kesi ya Alpha Yaya Sangaré inaingia katika mvutano huo. Aliyekuwa afisa wa jeshi la polisi, alichapisha kitabu kuhusu mapambano dhidi ya ugaidi nchini Mali, kisha akakamatwa baada ya kusambazwa kwa dondoo zilizolishutumu jeshi kwa madai ya kufanya ukatili. Kesi hiyo ilifuatiliwa mjini Bamako kama ishara ya kisiasa na pia ya mahakama. Human Rights Watch ilikuwa tayari imekumbusha, mwezi Machi 2024, kwamba kukamatwa kwake kulitokea wakati ambapo kulikuwa na vizuizi vikali kwa sauti za ukosoaji na madai mazito ya ukiukaji uliofanywa wakati wa operesheni za kupambana na ugaidi.
Hukumu nzito yatolewa na mahakama maalumu
Alhamisi, Septemba 3, 2026, chumba cha makosa ya jinai cha Kituo cha Kitaifa cha Kupambana na Uhalifu wa Mtandaoni kilimhukumu Alpha Yaya Sangaré kifungo cha miaka 20 jela bila masharti. Vyanzo viwili tofauti vya habari, shirika la habari la Afrika nzima APA na chombo cha habari cha Mali AMAP, vimethibitisha hukumu hiyo, tarehe na mahakama iliyosikiliza kesi hiyo. Vyanzo vyote viwili pia vinasema kuwa makosa hayo yalibadilishwa na kuitwa « kuhatarisha usalama wa nje wa Serikali », baada ya mwendesha mashtaka awali kuwasilisha shtaka la uhaini.
Adhabu hiyo ni kali. Ni kali zaidi ikizingatiwa kwamba kesi ilisikilizwa na mahakama iliyoanzishwa kushughulikia makosa ya kidijitali na ukiukaji unaohusiana na shughuli za mtandaoni. Kwa hiyo, kwa uhalisia, kesi ilihama kutoka mjadala kuhusu maudhui ya kitabu hadi tafsiri ya jinai kuhusu usalama wa Serikali. Mwendesha mashtaka alikuwa ameomba adhabu ya kifo, ambayo haitumiki nchini Mali, kwa mujibu wa taarifa kadhaa zilizochapishwa wakati wa hukumu. APA na AMAP pia zinasema kwamba fidia ya faranga moja ya mfano iliombwa kwa niaba ya Serikali, jambo linaloonyesha kuwa suala hilo lilikuwa zaidi ya adhabu ya kifungo pekee.
Mwanzo wa suala hilo ni Februari 2024. Hafla ya kutambulisha kitabu Mali : le défi du terrorisme en Afrique ilifanyika mjini Bamako, mbele ya maafisa wa serikali, kabla ya baadhi ya sehemu zake kuzua hasira kubwa kutoka Wizara ya Ulinzi. Vyombo vya habari vya Mali viliripoti kwamba uongozi wa kijeshi uliona kitabu hicho kuwa cha kuudhi, kwa kuwa kilirudia madai ya ukatili unaohusishwa na majeshi ya Mali na kutaja ukosefu wa uchunguzi wa kina kuhusu madai hayo.
Katika Mali ya kipindi cha Mpito, usalama unaendelea kuwa mhimili mkuu wa mamlaka
Kesi hii inatokea katika Mali ambayo bado inaongozwa na mantiki ya kipindi cha Mpito cha kijeshi, ambapo usalama wa taifa unaunda sehemu kubwa ya mjadala wa umma. Tangu kumalizika kwa uwepo wa Ufaransa nchini Mali na kuimarika kwa uhusiano na Urusi, mamlaka zimefanya mapambano dhidi ya ugaidi kuwa kiini cha uhalali wao. Hata hivyo, Human Rights Watch inasisitiza kuwa operesheni za kupambana na waasi zimeandamana na madai ya mara kwa mara ya ukiukaji mkubwa dhidi ya raia, hasa katikati ya nchi.
Kwa hiyo, hukumu ya Bamako haiwezi kutazamwa pekee yake. Inaeleweka pia kama jibu la kitaasisi katika mazingira ambamo Serikali inajaribu kudhibiti simulizi lake kuhusu vita. Afisa anapozungumza akiwa ametoka ndani ya mfumo wa usalama, kauli yake huwa na uzito tofauti. Mamlaka zinaweza kuiona kama maoni tu. Pia inaweza kutafsiriwa kuwa tishio inapofichua matatizo ya kiutendaji, hasa katika nchi ambamo jeshi linabaki kuwa mojawapo ya nguzo za kipindi cha Mpito na mshikamano wa kitaifa.
Ukweli kwamba Sangaré aliwasilishwa kwanza kama afisa wa ngazi ya juu aliyejumuishwa katika mfumo wa usalama, kabla ya kuondolewa jeshini kwa amri ya serikali mwezi Desemba 2025, unaongeza mwelekeo mwingine wa kisiasa katika kesi hiyo. APA imethibitisha kufukuzwa kwake kwa hatua za kinidhamu, kulikochapishwa chini ya kumbukumbu n°2025-861/PT-RM. Kwa maneno mengine, hakuwa tena kazini wakati hukumu ilipotolewa, lakini jina lake lilibaki kuwa nyeti katika taasisi ya kijeshi, likiwa katika makutano ya utaalamu wa kikazi, heshima na upinzani.
Kesi hii inapaswa pia kusomwa katika muktadha wa Afrika Magharibi
Kesi hiyo inavuka mipaka ya Bamako. Mali ilijiondoa rasmi katika ECOWAS, Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi, tarehe 29 Januari 2025, pamoja na Burkina Faso na Niger. Kujiondoa huko kumepunguza njia za kawaida za kikanda za mazungumzo ya kisiasa na shinikizo la kitaasisi, wakati masuala ya usalama, utawala na haki za binadamu yakiendelea kuwa kiini cha mivutano katika Sahel.
Katika mazingira haya mapya, kesi nyeti zaidi hushughulikiwa ndani ya nchi au kupitia mifumo maalumu ya muda. Hali hiyo inaongeza uzito wa kiishara wa kesi kama ya Alpha Yaya Sangaré. Inaonyesha kuwa nchini Mali, mapambano hayafanyiki tu kwenye uwanja wa vita. Pia yanahusu uwezo wa taasisi kuvumilia, au kutovumilia, sauti zinazoeleza vita kutoka ndani. Kwa wananchi, jambo lililo hatarini ni la moja kwa moja: kujua iwapo madai ya uhalifu yatachunguzwa. Kwa mfumo wa Serikali, lengo ni tofauti: kulinda nidhamu, umoja na mnyororo wa amri katika mazingira ya tishio linaloendelea.
Katika kiwango cha bara, kesi hii inachochea swali pana zaidi kuhusu haki wakati wa vita: nchi za Afrika zinawezaje kudumisha usalama bila kupunguza nafasi ya ushahidi na uangalizi wa raia? Katika Sahel, ambako vipindi vya Mpito vya kijeshi vimeongezeka na mifumo ya kikanda imedhoofika, swali hili haliihusu Mali pekee. Linahusu pia uaminifu wa majeshi, hadhi ya watoa taarifa za ukiukaji, na uwezo wa mifumo ya haki ya kitaifa kushughulikia kesi zenye uzito mkubwa wa kisiasa bila kugeuka kuwa sehemu ya mivutano ya wakati huo.



