Kinshasa, kusimamisha mapokezi mapya katika gereza la Makala kunaweza kupunguza msongamano. Lakini hatua hiyo haifungui nafasi yoyote ya gereza. Bila maamuzi ya haraka ya mahakama na suluhu za kizuizini zinazozingatia sheria, msongamano unaweza kuhamia kwenye vituo vingine, visivyoonekana sana na ambako wakati mwingine uangalizi ni mdogo.
Hatua ya dharura katika mji mkuu ulio chini ya shinikizo
Gereza Kuu la Makala, linalojulikana pia kama Kituo cha Magereza na Marekebisho cha Kinshasa, lilibuniwa kuhifadhi takriban watu 1,500. Hata hivyo, kulingana na takwimu zilizochapishwa tarehe 22 Oktoba 2026 na Radio Okapi, lina angalau watu 16,155. Habari nyingine ya Shirika la Habari la Congo, ya tarehe 16 Oktoba, iliripoti kuwa kulikuwa na wafungwa 16,238. Takwimu hizi, zilizotolewa na mamlaka, zinaonyesha kuwa kituo hicho kina watu zaidi ya mara kumi ya uwezo wake wa kinadharia.
Waziri wa Nchi anayeshughulikia Haki, Guillaume Ngefa, aliamuru kupitia waraka kusimamishwa kwa mapokezi mapya, isipokuwa pale kunapotolewa idhini ya kipekee ya mahakama. Hatua hiyo, iliyotangazwa kuwa ya muda, inalenga kuzuia hali ya msongamano isiwe mbaya zaidi. Pia inatoa nafasi ya kuwahamisha wafungwa na kuchunguza kesi za mahakama, kulingana na taarifa zilizoripotiwa na Radio Okapi.
Uamuzi huo unafanywa katika nchi ambayo changamoto za magereza haziko katika mji mkuu pekee. Magereza ya Kongo yanakabiliwa na ucheleweshaji wa hukumu, miundombinu michache na rasilimali zisizolingana. Wafungwa wanaosubiri kesi wako katika hatari zaidi: wanaweza kuendelea kubaki gerezani bila kuhukumiwa, huku familia zao mara nyingi zikilazimika kugharamia sehemu ya mahitaji yao ya kila siku.
Kuzuia mapokezi hakutatui kesi
Idadi ya nafasi ni sehemu moja tu ya tatizo. Katika taarifa iliyoambatana na tangazo la serikali, Mia Tshimanga, mratibu wa mradi wa masuala ya kizuizini katika Avocats sans frontières, anakadiria kuwa zaidi ya asilimia 70 ya watu waliofungwa Makala wako rumande. Takwimu hii inapaswa kueleweka kama makadirio aliyotoa, wala si hesabu rasmi ya hivi karibuni iliyothibitishwa na chanzo huru.
Kuwekwa rumande kunawahusu watu wanaofungwa kabla ya kusikilizwa kwa kesi zao. Hatua hiyo inapaswa kudhibitiwa na haipaswi kuchukua nafasi ya kazi ya mahakama. Kesi zinapochelewa kusikilizwa, watu wanaoshtakiwa kwa makosa ambayo wakati mwingine ni madogo wanaweza kubaki gerezani, huku mahakama na ofisi za waendesha mashtaka zikirundika kesi. Hivyo, msongamano wa magereza unaonyesha pia udhaifu wa mfumo mzima wa haki.
Kupiga marufuku mapokezi mapya Makala kunaweza kupunguza shinikizo katika majengo yake ya kulala wafungwa. Hata hivyo, watu wanaokamatwa wakibaki kwenye vyumba vya polisi vya mahabusu au kupelekwa kwenye magereza mengine ambayo tayari yamejaa, tatizo litakuwa limehamia tu bila kutatuliwa. Tshimanga anaonya hasa kuhusu hatari hiyo. Kwa hiyo, ufuatiliaji wa uhamisho na upatikanaji wa vituo vya kizuizini vitakuwa muhimu.
Madhara hayagawanyiki kwa usawa. Mamlaka za mahakama zinapaswa kuchuja kesi na kupanga uhamisho. Watu waliofungwa hutegemea maamuzi ya mahakama ili waachiwe huru au wajue lini kesi zao zitasikilizwa. Nao jamaa zao hubeba sehemu ya gharama za mahitaji na matokeo ya kijamii ya kufungwa. Hatua ya kiutawala peke yake haiwezi kurekebisha ukosefu huo wa usawa.
Tukio la mwaka 2024 bado linakumbukwa
Hali ya Makala ilikuwa tayari imeangaziwa tena baada ya jaribio la kutoroka lililotokea usiku wa tarehe 1 hadi 2 Septemba 2024. Serikali ya Kongo wakati huo ilitangaza kuwa kwa mujibu wa hesabu za awali, watu 129 walikufa na 59 kujeruhiwa. Shirika la Umoja wa Mataifa la Idadi ya Watu pia limeandika kuhusu ukatili wa kingono uliofanyiwa wafungwa wanawake wakati wa matukio hayo. Tukio hilo linakumbusha madhara yanayoweza kusababishwa na gereza lililojaa kupita kiasi, lakini halitoshi kuhitimisha kuwa hatua ya sasa itazuia matukio mapya.
Tangu wakati huo, matangazo ya kupunguza msongamano yamekabiliwa na swali la msingi: watu wanaohamishwa watahifadhiwa wapi, na haki zao zitahakikishwaje? Kujenga au kukarabati magereza kunaweza kuongeza nafasi, lakini hakupunguzi moja kwa moja muda wa kusubiri maamuzi ya mahakama. Kwa upande mwingine, kuharakisha uchunguzi wa kesi kunahitaji rasilimali kwa mahakama, ofisi za waendesha mashtaka na msaada wa kisheria.
Jaribio kwa mfumo wa haki wa Kongo na kanda
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mwanachama wa Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika (SADC) na Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), mashirika mawili ya ushirikiano wa kikanda. Usimamizi wa kizuizini kimsingi ni jukumu la kitaifa. Lakini upatikanaji wa haki, kuheshimiwa kwa haki za msingi na namna watu waliopokonywa uhuru wanavyoshughulikiwa pia ni masuala yanayofuatiliwa katika kiwango cha Afrika.
Hatua inayofuata haitapimwa sana kwa kufungwa kwa milango ya Makala bali kwa matokeo yake: kupungua kwa kweli kwa idadi ya wafungwa, maamuzi ya mahakama kutolewa ndani ya muda unaofaa, uangalizi wa vituo vya mahabusu na uwazi kuhusu uhamisho. Takwimu zilizopo zinatofautiana kulingana na tarehe na chanzo; kuzichapisha mara kwa mara kutasaidia kuthibitisha iwapo shinikizo linapungua kweli.
Kwa sasa, marufuku iliyotangazwa ni kizuizi cha haraka, si mpango kamili. Kama anavyosema Mia Tshimanga, inaweza kuwa hatua ya kwanza. Ufanisi wake utategemea hatua zitakazofuata na uwezo wa taasisi za Kongo kushughulikia kesi bila kuhamishia msongamano kwenye maeneo yasiyofuatiliwa kwa karibu.
Kwa muktadha na takwimu, tazama taarifa za Radio Okapi kuhusu kusimamishwa kwa mapokezi ya wafungwa Makala, hesabu ya Shirika la Habari la Kongo na taarifa zilizochapishwa na Umoja wa Mataifa nchini DRC kuhusu matukio ya Septemba 2024.



