Hasara inayovuka sekta ya wabunifu pekee
Nchini Kenya, uharamia wa kidijitali si mjadala wa hakimiliki pekee tena. Sasa ni suala la fedha za umma, ajira na mamlaka ya kidijitali. Maudhui yanaposambazwa bila leseni, mapato hupotea kwa wasanii, lakini pia kodi, uwekezaji na ajira katika mnyororo mzima wa thamani.
Serikali ya Kenya imeweka tatizo hili katika kiwango mahususi: hasara ya shilingi za Kenya bilioni 92 kila mwaka, sawa na takriban dola milioni 710, na karibu shilingi bilioni 17 za mapato ya kodi zinazopotea kila mwaka. Wizara inayohusika na masuala ya kidijitali imetaja takwimu hizi, ambazo baadaye zimeripotiwa na vyombo vya habari vya kitaifa na kikanda katika miezi ya hivi karibuni.
Wigo wa suala hili ni mpana zaidi ya mapambano dhidi ya nakala haramu pekee. Nairobi, mji mkuu wa Kenya na kitovu cha sekta ya ubunifu na teknolojia, suala hili linahusu uwezo wa nchi kukuza uchumi wa kidijitali ambao tayari unaathiri taswira ya Kenya katika Afrika Mashariki. Pia linahusiana na changamoto ya kikanda: katika Jumuiya ya Afrika Mashariki, biashara ya maudhui, mifumo ya kidijitali na data inavuka mipaka inayozidi kuwa wazi.
Ripoti inasema nini na kwa nini mamlaka zinaongeza msisitizo
Ripoti ya kamati ya kitaifa kuhusu uharamia wa kidijitali, iliyowasilishwa kwa wizara Alhamisi, Julai 30, 2026, inaeleza hali ambayo sasa imeandikwa kwa kina na taasisi za Kenya. Inakadiria kuwa uharamia hauinyimi Serikali mapato tu, bali pia hupunguza mapato ya wanamuziki, watengenezaji filamu, waandishi, waandishi wa habari, wasanidi programu na watangazaji wa michezo. Wizara imeuelezea uharamia kuwa tishio la moja kwa moja kwa uchumi wa ubunifu na azma ya nchi ya kidijitali.
William Kabogo, Waziri wa Habari, Mawasiliano na Uchumi wa Kidijitali, alisisitiza takwimu nyingine: zaidi ya ajira 50,000 zinaweza kuundwa au kulindwa ikiwa mapambano hayo yataandaliwa vizuri zaidi. Makadirio haya yanapaswa kueleweka kama utabiri wa kisiasa na kiuchumi, si matokeo ambayo tayari yamepatikana. Hata hivyo, yanaonyesha ukubwa wa suala hili.
Hitimisho la Serikali halijatokea bila sababu. Tangu 2025, Bodi ya Hakimiliki ya Kenya ilikuwa imetoa ilani ya umma kuhusu malalamiko yanayohusiana na kazi zinazosambazwa kupitia Facebook, Telegram na WhatsApp, pamoja na matangazo haramu ya maudhui ya televisheni na mechi za kandanda. Ilani hiyo ilikumbusha kuwa vitendo hivyo pia huwaweka watumiaji katika hatari ya kuibiwa data na kufanyiwa udanganyifu.
Mfumo wa kisheria tayari upo. Sheria ya hakimiliki ya Kenya inaweka adhabu kwa ukiukaji na, katika baadhi ya hali, inaruhusu kuzuiwa kwa huduma au mifumo ya kidijitali inayorahisisha ukiukaji wa haki. KECOBO inasema inashirikiana na taasisi nyingine, zikiwemo Mamlaka ya Mawasiliano, katika uchunguzi na utekelezaji wa hatua.
Hasara za kiuchumi, lakini pia mtihani kwa Serikali ya Kenya
Kiini cha tatizo hili ni uchumi. Filamu, mechi, albamu, kitabu cha kiada au programu inapowekwa kwenye usambazaji haramu, hasara haiishii kwenye mauzo yaliyokosekana. Huenea katika mnyororo mzima: wazalishaji, watangazaji, mifumo ya kidijitali, watoa huduma za intaneti, mafundi, wachapishaji, wanasheria na mfumo wa kodi. Ripoti iliyotajwa na Serikali inaendeleza utafiti wa KIPPRA, ambao tayari ulikadiria hasara ghafi za kila mwaka kuwa takriban shilingi bilioni 92 na VAT iliyopotea kuwa karibu shilingi bilioni 12.69.
Katika hali hii, hatua iliyotangazwa inategemea mfumo wa kitaifa unaohusisha taasisi mbalimbali. Unapaswa kuzijumuisha wizara, KECOBO, Mamlaka ya Mawasiliano, Baraza la Habari la Kenya na Mahakama ya Hakimiliki. Hatua za kwanza zilizopangwa ni kampeni ya uhamasishaji, sera ya kitaifa mahususi na marekebisho ya muswada wa hakimiliki na haki zinazohusiana nayo.
Chaguo hili linaeleza mengi kuhusu mbinu ya Kenya. Badala ya kutegemea hatua za adhabu pekee, mamlaka zinataka kuunganisha elimu kwa umma, udhibiti wa kisheria na uratibu wa taasisi. Hili ni muhimu kwa sababu uharamia wa kidijitali hubadilika haraka: mifumo haramu ya utiririshaji, IPTV, vikundi vya ujumbe, tovuti zinazoiga nyingine na misimbo inayoshirikishwa. Taasisi moja haiwezi kukabiliana peke yake na jambo linalobadilika kwa kasi hivi.
Suala hili pia lina mwelekeo wa kijamii. Nchini Kenya, ubunifu wa kidijitali huzalisha mapato rasmi na yasiyo rasmi, kuanzia Nairobi hadi miji ya ukubwa wa kati. Kampuni kubwa za utayarishaji, vilabu vya michezo, vituo vya redio, waandishi huru na wasanidi programu vijana hawana uwezo sawa wa kukabiliana na hasara. Kwa baadhi, athari yake hupunguza faida. Kwa wengine, inahatarisha fursa ya kupata mapato yao ya kwanza au hadhira yao ya kwanza inayoweza kuingiza fedha. Tofauti hii inaeleza kwa nini suala hili linavuka sekta ya utamaduni pekee.
Mapambano ya kikanda, si ya kitaifa pekee
Kenya inafanya kazi katika mazingira ya Afrika Mashariki ambako masoko ya kidijitali yanaunganishwa kwa kasi zaidi kuliko wasimamizi wanavyoweza kufuatilia. Jumuiya ya Afrika Mashariki inashughulikia suala la usambazaji salama wa data na mifumo ya pamoja ya kusaidia uchumi wa kidijitali wa kikanda. Katika muktadha huo, ulinzi wa maudhui, mifumo ya kidijitali na haki za uvumbuzi unakuwa suala la soko la pamoja, wala si suala la polisi wa mtandao pekee.
Mwelekeo huu wa kikanda ni muhimu kwa wazalishaji wa Kenya, na pia kwa majirani wake katika EAC. Maudhui yaliyoharamishwa Nairobi yanaweza kusambazwa Kampala, Kigali, Dar es Salaam au Juba ndani ya dakika chache. Kinyume chake, kanuni za nchi moja hazitoshi ikiwa mifumo ya kidijitali, watoa huduma za upangishaji na mitandao haishirikiani kuvuka mipaka. Kenya inafahamu vyema hili; tayari ilikuwa imewasilisha kwa WIPO pendekezo la mkakati wa kupambana na uharamia mtandaoni katika soko la kidijitali la Afrika.
Umuhimu wake kwa bara zima uko wazi. Afrika inatafuta kukuza sekta za ubunifu zinazoweza kuuza kazi nje ya nchi, huduma za kidijitali zenye ushindani na njia za haki zaidi za kupata mapato kutokana na vipaji vyake. Kenya ikifanikiwa kupunguza uharamia, haitalinda wasanii na biashara zake pekee. Pia itatoa ujumbe kwa nchi nyingine za Afrika zinazokabiliwa na uchaguzi huo huo kati ya upatikanaji rahisi wa maudhui na ufadhili endelevu wa ubunifu. Hatua inayofuata ya kufuatilia ni namna ripoti itakavyogeuzwa kuwa sheria, ratiba ya udhibiti na uwezo halisi wa kutekeleza sheria.



