Kumbukumbu ya eneo, tatizo la kitaifa
Huko Kasika, katika eneo la Mwenga, kumbukumbu ya tukio hilo si suala la kukumbuka tu. Pia inaonyesha hali ya nchi ambako waathiriwa bado wanangoja jibu la mahakama linalolingana na uzito wa uhalifu waliotendewa. Mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, wakazi wa Kivu Kusini bado wanaishi na hali hii ya mvutano: kukumbuka, ndiyo, lakini bila kuona haki ikitendeka.
Subira hiyo ina uzito zaidi kwa kuwa mashariki mwa Kongo bado hakuna utulivu. Mwaka 2026, Umoja wa Mataifa bado ulisema kuwa majimbo ya Kivu Kaskazini, Kivu Kusini na Ituri ndiyo yenye idadi kubwa zaidi ya watu waliolazimika kuhama makazi yao nchini DRC, huku mamilioni ya watu wakiyakimbia makazi yao. Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Umoja wa Mataifa wa Wakimbizi inakadiria kuwa kuna watu milioni 6.9 waliolazimika kuhama makazi yao ndani ya nchi, zaidi ya milioni 5 wakiwa katika majimbo hayo ya mashariki.
Kasika, Kilungutwe na Kalama: uhalifu uliorekodiwa
Tarehe 23 na 24 Agosti 1998, maeneo ya Kasika, Kilungutwe na Kalama yalishambuliwa kwa vurugu za kikatili kupindukia. Ripoti ya Mapping ya Umoja wa Mataifa, iliyochapishwa mwaka 2010, inaandika mauaji hayo miongoni mwa ukiukaji mkubwa zaidi uliofanyika DRC kati ya mwaka 1993 na 2003. Inahusisha mauaji hayo na wanajeshi wa ANC/APR na kutaja zaidi ya raia elfu moja waliouawa, pamoja na ubakaji, mateso, ukeketaji na kuchomwa kwa makazi mengi.
Hati hiyo ya Umoja wa Mataifa pia inaeleza kuwa mauaji hayo yaliwasilishwa kama kisasi baada ya shambulio la kuvizia lililosababisha vifo siku iliyotangulia. Mfuatano huo wa matukio unaonyesha mantiki ya vita iliyogeuza vijiji kuwa shabaha. Zaidi ya yote, unakumbusha kuwa mashambulizi dhidi ya raia hayakuwa ya bahati mbaya wala matukio ya pekee.
Katika kumbukumbu za wenyeji, jina la Kasika pia linahusishwa na mwami François Mubeza na viongozi kadhaa wa dini waliouawa wakati wa matukio hayo. Mambo hayo, ambayo tayari yametajwa katika ripoti ya Mapping, yanaipa mikasa hiyo uzito mkubwa wa kijamii na kimila. Huko Mwenga, shambulio hilo lilivunja familia, lakini pia lilivuruga mfumo wa kijamii wa jamii.
Tarehe yenyewe inaonyesha kuwa hali hii inaendelea. Miaka 28 baada ya matukio hayo, tarehe 24 Agosti 2026, Denis Mukwege alidai tena ukweli, haki, fidia na dhamana za kuzuia matukio hayo yasijirudie kwa waathiriwa. Kauli hiyo inaendeleza msimamo wake wa muda mrefu: kwa miaka mingi, daktari bingwa wa magonjwa ya wanawake wa Bukavu amekuwa akihusisha Kasika na vurugu zote zilizofanyika mashariki mwa Kongo.
Kwa nini kutoadhibiwa bado ni kiini cha mjadala
Ujumbe mkuu wa Denis Mukwege ni rahisi: bila kesi, kumbukumbu ya tukio hilo haikamiliki. Anaitaka Kinshasa na washirika wa kimataifa kufungua tena kwa dhati kesi za uhalifu zilizoandikwa katika ripoti ya Mapping na kuweka utaratibu wa kuaminika wa mahakama. Kulingana na misimamo iliyoripotiwa katika wiki za hivi karibuni, anaunga mkono wazo la mahakama maalumu, vitengo vya mahakama mchanganyiko au utaratibu wa kimataifa ndani ya mfumo wa haki wa Kongo.
Dai hili linahusu ngazi kadhaa za uwajibikaji. Linawahusu waliotekeleza uhalifu moja kwa moja, lakini pia wale wanaoshukiwa kutoa amri, wawe wanajeshi, wanachama wa makundi yenye silaha au viongozi wa kisiasa. Kwa mtazamo huu, suala si la maadili pekee. Ni la taasisi. Kadiri kutoadhibiwa kunavyoendelea kutawala, ndivyo waathiriwa wanavyoendelea kuhisi kuwa serikali inalinda simulizi za vita kuliko haki za raia.
Suala hili linazidi Kasika kwa mbali. Juni 2026, Umoja wa Mataifa uliripoti tena mapigano na wasiwasi mpya huko Kivu Kusini, huku ukisema unaunga mkono utekelezaji wa usitishaji mapigano katika Kivu. Wakati huohuo, MONUSCO iliendelea na shughuli zake baada ya kujiondoa Kivu Kusini, hatua iliyoamuliwa mwaka 2024, huku mashariki mwa nchi ikiendelea kukabiliwa na shinikizo la kiusalama. Mfululizo huu wa matukio unaonyesha hali inayojulikana kwa Wakongo: sura ya makundi yenye silaha hubadilika, lakini raia bado wako hatarini.
Kasika inaendelea kuiambia nini DRC na Afrika ya Kati
Kasika si suala la zamani. Ni kipimo cha haki nchini Kongo, uaminifu wa mageuzi na uwezo wa serikali kushughulikia uhalifu wa halaiki kwa njia nyingine zaidi ya kutoa heshima kila mwaka. DRC huzungumzia mara nyingi haki ya mpito, lakini mara chache hutengewa rasilimali za kisiasa na kifedha zinazohitajika. Majadiliano kuhusu fidia, kuanzishwa kwa mifuko maalumu au kuwekwa kwa mifumo maalumu bado ni dhaifu kutokana na uzito wa migogoro ya kiusalama na kibajeti.
Kwa waathiriwa, suala hili ni la vitendo. Wanahitaji kupata majina, tarehe na wahusika, kisha fidia halisi. Kwa familia, hilo linamaanisha kujinasua kutoka katika ukimya uliolazimishwa na kupita kwa muda. Kwa jamii za Mwenga na Kivu Kusini, pia linamaanisha kuwa kumbukumbu za kimila, kidini na kiraia zitambuliwe kuwa sehemu halali ya simulizi la taifa.
Kwa mtazamo wa kikanda, Kasika hatimaye inarejesha swali ambalo Afrika ya Kati inalifahamu mno: tunawezaje kujenga amani ya kudumu bila kushughulikia uhalifu wa kivita, bila uchunguzi wa dhati na bila kuwalinda raia? Jibu hilo lisipopatikana, Kivu Kusini itaendelea kuwa eneo la kufuatiliwa kwa karibu. Na DRC itaendelea kubeba, katika majimbo yake ya mashariki, uzito wa historia inayokataa kufungwa.



