Wakati nyuzi optiki zinapokatika kwenye mtandao wa taifa, madhara yake huenda mbali zaidi ya kampuni inayotunza kebo hiyo. Simu, miunganisho ya simu za mkononi na ubadilishanaji wa data vinaweza kuathirika. Nchini Kamerun, kutoelewana kati ya CAMTEL na mdhibiti kunazua swali la moja kwa moja: nani anapaswa kufadhili uaminifu wa miundombinu inayotumiwa na sekta nzima?
Mtandao wa pamoja, unaofuatiliwa
Mtandao wa taifa wa nyuzi optiki, au backbone, husafirisha mawasiliano kati ya mikoa na kuunganisha, miongoni mwa maeneo mengine, vituo vya kampuni za simu. CAMTEL, kampuni ya umma ya mawasiliano, huisimamia chini ya mkataba wa koncesheni. Kampuni za simu za mkononi hununua uwezo wa mtandao ili kusafirisha huduma zao. Kwa hiyo, upatikanaji wake ni muhimu kwa kampuni za sekta hiyo na wateja wake, mijini na katika maeneo yenye watu wachache zaidi.
Mzozo huo unatokea wakati ukaguzi umeongezeka. Tarehe 10 Novemba 2026, Wakala wa Udhibiti wa Mawasiliano (ART) ulitangaza hadharani matokeo kuhusu CAMTEL, MTN Cameroon na Orange Cameroun. Mdhibiti huyo uliwataka kurekebisha baadhi ya kasoro ndani ya siku kumi na tano, kabla ya ukaguzi wa ufuatiliaji ambao unaweza kusababisha adhabu. Nyuzi optiki zilifanyiwa ukaguzi tofauti ulioanza mwaka 2025.
Katika taarifa yake, ART inasema ilichunguza sehemu 112 za backbone. Iliripoti kukatika kwa mara kwa mara, sehemu za mtandao ambazo hazipatikani kikamilifu na hitilafu zinazoathiri vifaa vya optiki au miundombinu ya ujenzi. Mdhibiti anahusisha hali hiyo ya kuzorota na CAMTEL na kusema inaathiri mwendelezo wa usafirishaji wa mawasiliano na ubora wa huduma. Haya ni matokeo ya mdhibiti; kampuni inayapinga. Taarifa ya ART kuhusu kampuni za simu na ukaguzi wa nyuzi optiki inabainisha kuwa ukaguzi wa mtandao ulikuwa bado unakamilishwa.
CAMTEL inapinga matokeo na kuhoji ada
Tarehe 16 Novemba, CAMTEL ilijibu kwa kusisitiza gharama za kuendesha miundombinu hiyo. Kampuni hiyo inakadiria kuwa imepata hasara ya mapato ya FCFA bilioni 311 katika kipindi cha miaka kumi, sawa na takriban bilioni 31 kwa mwaka. Inahusisha kiasi hicho na ada zinazotozwa kampuni nyingine kwa matumizi ya mtandao wake na kusema hazitoshi kugharamia matengenezo na uendeshaji.
Kiasi hicho ni makadirio ya CAMTEL, si hasara iliyothibitishwa na ART. Kampuni hiyo inasema imeomba mara kadhaa tangu 2024 masharti ya kiuchumi yafanyiwe marekebisho, bila kupata jibu inaloliona kuwa la kuridhisha. Pia inataja uharibifu wa makusudi, kazi za barabara na matatizo yanayohusiana na ujenzi wa awali wa mtandao kueleza baadhi ya kukatika kwa huduma. Haya yanaeleza msimamo wa kampuni; yenyewe hayaamui nani anawajibika kwa kila hitilafu.
Kwa hiyo, mjadala unahusu masuala mawili yanayokutana lakini yasiyofanana. Mdhibiti anataka miundombinu ifanye kazi kulingana na wajibu wa msimamizi wake. CAMTEL inasema mapato yanayotokana na kuruhusu matumizi ya mtandao wake hayatoshi kufadhili ipasavyo jukumu hilo. Taarifa zilizochapishwa hazitoi maelezo ya gharama, ada za kila kampuni au kukatika kwa huduma katika kila sehemu ya mtandao. Bila data hizo, ni vigumu kupima kwa kujitegemea hasara ya mapato inayodaiwa na kiasi kinachohitajika kwa matengenezo.
Kuwekeza katika upanuzi bila kupuuza mtandao uliopo
CAMTEL pia inasisitiza awamu ya nne ya backbone ya taifa, iliyopewa jina la BB4, ambayo inakadiria kugharimu FCFA bilioni 148 na inapanga kuikamilisha ndani ya miaka mitatu. Kampuni hiyo inasema ufadhili unapatikana. Lakini gharama yote iliyotangazwa haibainishi ni sehemu gani itatumika kukarabati sehemu zilizoharibika, kufanya matengenezo au kupanua mtandao. Kwa hiyo, ukubwa wa mradi huo pekee hauthibitishi kuwa matatizo yaliyobainishwa yatatatuliwa.
Masuala ya ufadhili yanahitaji maelezo zaidi hasa kwa kuwa uchunguzi uliochapishwa tarehe 17 Novemba umebaini pengo kati ya gharama iliyotangazwa na mkopo wa yuan bilioni 1.3509, sawa na takriban FCFA bilioni 108.4, ambao utiaji saini wake uliidhinishwa kwa amri mwezi Machi 2026. Idhini hiyo haithibitishi kwamba makubaliano yametiwa saini wala kwamba fedha zimetolewa. CAMTEL inasema rasilimali zinazohitajika zinapatikana, lakini taarifa zilizochunguzwa hazifafanui zinatokana na nini. Taarifa zilizochapishwa kuhusu gharama ya BB4 na ufadhili wake zinaangazia maswali hayo ambayo bado hayajajibiwa.
Mradi mwingine unaweza kupunguza gharama za baadhi ya uwekaji wa miundombinu. Tarehe 16 Oktoba, CAMTEL na Shirika la Umeme la Kamerun (SOCADEL) zilitia saini mjini Yaoundé hati ya makubaliano ya kuchunguza uwezekano wa kushirikiana kutumia miundombinu yao. Makubaliano hayo yanaanzisha tafiti za kiufundi, kisheria na kiuchumi; bado si mkataba wa utekelezaji. Lengo ni kuoanisha mtandao wa nyuzi optiki wa CAMTEL na nguzo za umeme na maeneo ya SOCADEL. Taarifa kuhusu mradi wa CAMTEL-SOCADEL wa kushirikiana kutumia miundombinu inasema masharti bado hayajaamuliwa.
Jambo la Kamerun lenye athari za kikanda
Kwa wateja, mjadala wa ada hauonekani sana kuliko matokeo yake yanayoweza kutokea: kukatika kwa huduma, ubora usio sawa wa muunganisho au kuchelewa kurejeshwa kwa huduma. Kampuni zinazotegemea ubadilishanaji wa data za kidijitali pia zinaathirika. Kinyume chake, ada zitakazolinganishwa vyema zaidi na gharama zinaweza kusaidia matengenezo, lakini athari zake kwa bei wanazolipa kampuni za simu—na, kwa njia isiyo ya moja kwa moja, watumiaji—zitategemea kanuni zitakazowekwa na ART. Bado hakuna taarifa inayowezesha kukadiria athari hiyo.
Suala hilo linavuka mipaka ya taifa bila kuondoa wajibu wa Kamerun. Nchi hiyo ni mwanachama wa Jumuiya ya Kiuchumi na Kifedha ya Afrika ya Kati (CEMAC), mfumo wa ushirikiano wa kiuchumi unaohusisha nchi sita za Afrika ya Kati. Uaminifu wa viunganishi vya kitaifa ni muhimu kwa biashara na muunganisho wa kikanda, lakini matokeo yaliyotangazwa yanahusu mtandao wa Kamerun. Kwa hiyo, hatua zitakazofuata mjini Yaoundé zitakuwa muhimu: ufuatiliaji wa marekebisho yaliyoombwa kutoka kwa kampuni za simu, majibu ya ART kwa maombi ya marekebisho ya ada yanayotolewa na CAMTEL na uchapishaji wa maelezo zaidi kuhusu ufadhili na vipaumbele vya BB4.



