Je, kubadilishana mabalozi kunaweza kubadili hadhi ya eneo ambalo mataifa mengi bado yan alichukulia kuwa sehemu ya Somalia? Huko Hargeisa, hafla iliyofanyika mwishoni mwa Oktoba kati ya Israel na Somaliland imeipa sura halisi mvutano wa kidiplomasia ambao tayari unapigiwa upinzani na Mogadishu.
Uhusiano wa kidiplomasia unaimarika
Michael Lotem alimkabidhi rais wa Somaliland, Abdirahman Mohamed Abdullahi, hati zake za utambulisho katika ikulu ya rais mjini Hargeisa. Wizara ya Mambo ya Nje ya Israel ilitangaza hafla hiyo Jumapili, Novemba 1. Viongozi pia waliweka jiwe la msingi la jengo la baadaye la ubalozi wa Israel, kulingana na taarifa zilizochapishwa Hargeisa na Mogadishu.
Hatua hii inafuatia kutambuliwa kwa Somaliland na Israel, tarehe 26 Desemba 2025. Hivyo, Israel ikawa nchi mwanachama wa kwanza wa Umoja wa Mataifa kuitambua rasmi Somaliland kuwa huru. Eneo hilo lilijitenga na Somalia mwaka 1991 na tangu wakati huo limekuwa na taasisi zake. Hata hivyo, Mogadishu hulichukulia kuwa sehemu muhimu ya Jamhuri ya Shirikisho la Somalia.
Pande hizo mbili zilikuwa tayari zimebadilishana wawakilishi. Somaliland ilifungua ubalozi mjini Jerusalem mwezi Juni, baada ya rais wake kutembelea Israel. Waziri wa Mambo ya Nje wa Israel, Gideon Sa’ar, alitembelea Hargeisa mwezi Januari. Kuidhinishwa kwa Lotem na mpango wa kufungua ubalozi sasa vinaendeleza uhusiano huo kwa uthabiti zaidi. Shirika la habari la Afrika APA liliripoti uteuzi wa Lotem mwezi Aprili.
Kwa mujibu wa ofisi ya rais wa Somaliland, hatua hii inaashiria ushirikiano unaotarajiwa kuhusisha sekta kadhaa, zikiwemo biashara, miundombinu, usalama na teknolojia. Eneo hilo limekuwa likitafuta kutambuliwa kimataifa kwa miongo kadhaa, huku Israel ikiwasilisha ubadilishanaji huo wa kidiplomasia kama utekelezaji wa makubaliano yao ya kutambuana.
Mamlaka ya Somalia kiini cha mzozo
Huko Mogadishu, serikali ya shirikisho inakataa hatua hiyo. Inasema kuwa nchi ya kigeni haiwezi kuanzisha uhusiano wa kidiplomasia na Somaliland bila ridhaa ya mamlaka za Somalia. Mwezi Aprili, ilipotangazwa uteuzi huo, Wizara ya Mambo ya Nje ya Somalia ilisema uamuzi huo unakiuka umoja na uadilifu wa eneo la nchi. Kwa hiyo, hafla ya mwishoni mwa Oktoba haisuluhishi mzozo huo: inaweka wazi kuimarika kwa uhusiano ambao Somalia inapinga.
Msimamo wa serikali hizo mbili unatokana na hali halisi tofauti. Somaliland imekuwa ikisimamia eneo lake kwa zaidi ya miongo mitatu na kutetea haki yake ya kuanzisha uhusiano na mataifa mengine. Somalia, kwa upande wake, inategemea kutambuliwa kimataifa kwa mipaka yake na kanuni ya uadilifu wa eneo. Kwa hiyo, mzozo unahusu hadhi ya eneo hilo, pamoja na mamlaka ya viongozi wake kuendesha diplomasia yao wenyewe.
Suala hili linahusu zaidi ya miji mikuu hiyo miwili. Mamlaka ya Maendeleo ya Kiserikali, au IGAD — shirika la kikanda la Afrika Mashariki — ilithibitisha tena tarehe 27 Desemba 2025 kuunga mkono umoja na mamlaka ya Somalia. Ilihimiza mazungumzo na michakato ya kisiasa inayojumuisha pande zote. Tume ya Umoja wa Afrika nayo ilipinga kutambuliwa kwa Somaliland na Israel na kusisitiza tena kuwa inaunga mkono uadilifu wa eneo la Somalia.
Eneo lenye umuhimu wa kimkakati, maslahi ambayo bado hayajabainika
Jiografia inalipa ukaribu huu umuhimu wa pekee. Somaliland inapakana na Ghuba ya Aden, mkabala na Yemen, karibu na njia za baharini zinazounganisha Bahari ya Hindi na Bahari Nyekundu. Mlango-Bahari wa Bab el-Mandeb, kwenye lango la Bahari Nyekundu, ni njia kuu ya biashara. Ofisi ya rais wa Somaliland inasema eneo lake ni rasilimali muhimu kwa ushirikiano na usalama wa kikanda.
Kwa upande wake, rais wa Somalia Hassan Sheikh Mohamud ametaja uwezekano kwamba Israel inatafuta kupata fursa ya kijeshi au ya majini katika eneo hilo. Dhana hiyo inapaswa kuhusishwa na aliyesema: hakuna taarifa zilizotolewa kwenye hafla hiyo zinazothibitisha kuwepo kwa kituo cha wanamaji cha Israel. Taarifa za hadharani za Israel zinasisitiza ushirikiano mpana zaidi, hasa katika maeneo ya usalama, ulinzi, biashara na teknolojia. Hata hivyo, hazitoshi kuthibitisha mpango maalumu wa kijeshi.
Kwa wakazi, athari zitategemea zaidi makubaliano yatakayofuata kuliko hafla hizo. Ushirikiano wa kibiashara au miradi ya miundombinu inaweza kuanzisha shughuli na ajira. Kinyume chake, ushirikiano mkubwa zaidi wa kiusalama, iwapo utatekelezwa, unaweza kuzidisha mvutano kati ya Hargeisa na Mogadishu. Kwa sasa, matangazo rasmi hayatoi msingi wa kupima athari kwa wananchi, wala kubaini ni miradi ipi itakayofadhiliwa na kwa masharti gani.
Jaribio kwa diplomasia ya kikanda
Ubadilishanaji wa mabalozi pia unaziweka taasisi za Afrika katika hali ngumu ya kutafuta uwiano. Zinapaswa kuzingatia madai ya Hargeisa ya kujitawala pamoja na mamlaka ya Somalia yanayotambuliwa, bila kuruhusu kuongezeka kwa mvutano wa kidiplomasia kutatiza ushirikiano wa kikanda. IGAD na Umoja wa Afrika vinatetea mazungumzo, lakini msimamo wao peke yake haubadili uhusiano wa pande mbili kati ya Israel na Somaliland.
Hatua inayofuata ni kuona kama ubalozi uliotangazwa utafunguliwa kweli na kama washirika hao wawili wataweka rasmi makubaliano mahususi. Pia itabidi kufuatilia jibu la Mogadishu na misimamo ya IGAD na Umoja wa Afrika. Kwa Afrika Mashariki, kuna mambo mawili muhimu: kudumisha utulivu katika eneo la njia muhimu ya baharini na kuzuia ushindani kuhusu hadhi ya Somaliland usizidishe kufungwa kwa nafasi ya mazungumzo kati ya Wasomali.



