« El Niño imefika. » Tahadhari imetolewa, na inachukuliwa kwa uzito mkubwa. Tarehe 6 Novemba, baada ya mkutano wa dharura wa mawaziri jijini Nairobi, nchi wanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC) zilipitisha mpango wa dharura wa kikanda wa kujiandaa na matokeo ya hali hiyo ya tabianchi. « El Niño inapaswa kuikuta Afrika Mashariki ikiwa tayari, imeratibiwa na imeungana », alisema Rebecca Alitwala Kadaga. Akikumbusha vipindi vya 1997-1998 na 2023-2024, Naibu Waziri Mkuu wa Uganda alionya: « Tumejifunza kwa hasara kwamba gharama ya kutokuwa tayari huwa kubwa kuliko gharama ya kujiandaa. » Mpango uliopitishwa na nchi wanachama wanane wa shirika hilo la kikanda unalenga, miongoni mwa mambo mengine, kuimarisha mifumo ya tahadhari za mapema, uratibu wa afya, ulinzi wa miundombinu na usalama wa chakula.
Maji mengi mashariki, machache kusini
Tishio hilo linaweza kuonekana kuwa la mbali, lakini ni halisi. Maelfu ya kilomita kutoka bara la Afrika, Bahari ya Pasifiki inapata joto kwa kasi ambayo haijawahi kushuhudiwa. Kulingana na Shirika la Hali ya Hewa Duniani (WMO), tofauti ya joto ilipanda kutoka +1,6 °C mwezi Juni hadi +2,5 °C mwezi Agosti 2026, ikilinganishwa na viwango vya kawaida. Kwa robo ya mwisho ya mwaka, mifumo ya utabiri inatarajia wastani wa tofauti ya +3,7 °C, huku kilele kikitarajiwa mwezi Desemba. Utabiri huo ukithibitishwa, utavuka kwa mbali rekodi ya awali ya +2,6 °C iliyorekodiwa katika kipindi cha 2015-2016.
Kuongezeka kwa joto la maji ya Pasifiki huvuruga mzunguko wa angahewa na kubadili mifumo ya mvua duniani. Kwa Afrika, matokeo yake yanatarajiwa kuwa mengi. Pembe ya Afrika, El Niño inatarajiwa kusababisha mvua kubwa sana, inayoweza kufikia asilimia 150 ya viwango vya kawaida au zaidi katika maeneo mengi. Kati na kusini mwa Somalia, Kenya na kusini-mashariki mwa Ethiopia ni miongoni mwa maeneo yaliyo katika hatari kubwa zaidi ya mafuriko. Kinyume chake, kusini mwa Afrika kunatarajiwa kukabiliwa na upungufu wa mvua na joto lililo juu ya viwango vya kawaida. Kipindi hiki kinaweza kufupishwa hivi: maji mengi mashariki, machache kusini.
Serikali ziko macho
Nchini Kenya, kinachotia wasiwasi ni mvua nyingi. Mamlaka zina hofu ya mafuriko yanayoweza kuharibu miundombinu, kutatiza usafiri na kuhatarisha mavuno. Jambo hili ni muhimu sana kwa nchi ambayo kilimo huchangia takriban theluthi moja ya Pato la Taifa na ni tegemeo la sehemu kubwa ya wakazi wa vijijini. Mazao ya biashara ya kuuza nje, hasa maua, matunda na mboga, yako katika hatari kubwa ya kuathiriwa na hali mbaya ya hewa na kukatika kwa minyororo ya ugavi. Serikali imetangaza kutenga shilingi bilioni 2,1, sawa na takriban euro milioni 14, kwa ajili ya kulinda mifugo, kuzuia magonjwa ya wanyama na kuimarisha baadhi ya miundombinu. Kumbukumbu ya mafuriko ya 1997-1998 bado iko hai: kipindi hicho cha El Niño, kilichofuatwa na La Niña, kilisababisha hasara za kiuchumi ambazo Benki ya Dunia ilikadiria kuwa sawa na asilimia 14 ya Pato la Taifa la Kenya wakati huo katika kipindi cha miaka mitatu. Safari hii, mamlaka zimeweka ramani ya hatari katika kaunti 18 zilizopewa kipaumbele na kuweka akiba ya misaada katika maeneo ya karibu.
Nchini Zimbabwe, tishio ni ukosefu wa maji. Nchi hiyo inahofia msimu wa mvua kuchelewa na kuwa wa vipindi visivyo vya kawaida, pamoja na vipindi virefu vya ukame na joto lililo juu ya viwango vya kawaida. Serikali iliidhinisha mpango wa kupunguza athari mwezi Septemba, lakini hali ya upatikanaji wa chakula tayari ni ngumu. Katika baadhi ya maeneo ya nchi ambako mavuno ya mahindi ni duni, bei zimekaribia kuwa mara mbili ya zile za maeneo yenye ziada. Akiba inapungua haraka na gharama ya vyakula tayari ni mzigo kwa wananchi, licha ya kuwa athari za El Niño bado hazijajitokeza kikamilifu.
Malawi, kwa upande wake, inaweza kuathiriwa na ukame katikati na kusini mwa nchi, na mafuriko katika sehemu yake ya kaskazini. Serikali imeandaa mpango wa kitaifa wa kujiandaa kwa msimu wa 2026-2027, unaojumuisha kilimo, usalama wa chakula, afya, upatikanaji wa maji na usafiri, kwa gharama ya takriban dola milioni 280. Jambo hili ni muhimu sana kwa nchi inayotegemea mno kilimo cha mahindi, ambako vipindi vya ukame vya awali tayari vimeathiri mavuno kwa kiasi kikubwa.
Kutoka mashambani hadi sokoni, matokeo yatakuwa yapi?
Vipindi vya awali vya El Niño vinaonyesha ukubwa wa mshtuko unaoweza kuikumba Afrika. Katika msimu wa 2015-2016, kusini mwa Afrika kulikumbwa na mojawapo ya ukame mkali zaidi kuwahi kutokea katika miongo kadhaa. Uzalishaji wa mahindi nchini Afrika Kusini ulipungua kwa asilimia 40 ikilinganishwa na kiwango chake cha kawaida. Nchini Zimbabwe, Malawi na nchi nyingine kadhaa za eneo hilo, hasara ya kilimo ilizidisha uhaba wa chakula na kuongeza mahitaji ya bidhaa kutoka nje. Kipindi cha 2023-2024 pia kilisababisha ukame mkali kusini mwa Afrika, huku mvua kubwa na mafuriko yakikumba Afrika Mashariki.
Je, tunapaswa basi kuhofu kupanda kwa kasi kwa bei za chakula duniani kote? Si lazima. Upatikanaji wa chakula duniani, sera za kuuza nje na hali ya uzalishaji katika nchi kuu za kilimo pia zina nafasi muhimu. Hata hivyo, hatari ni halisi kwa masoko ya kikanda ya Afrika, ambayo yanategemea sana biashara ya nafaka. Mavuno mabaya kwa wakati mmoja katika nchi kadhaa zinazozalisha yanaweza kupunguza upatikanaji wa nafaka, kuongeza mahitaji ya bidhaa kutoka nje na kupandisha gharama za ununuzi. Kaya maskini zaidi, ambazo hutumia sehemu kubwa ya mapato yao kununua chakula, ndizo zitakazoathirika kwanza.
Muda uliopo bado unatoa nafasi ya kuchukua hatua. Athari kali zaidi za El Niño kwa upatikanaji wa chakula kwa kawaida hujitokeza miezi kadhaa baada ya hitilafu za kwanza za hali ya hewa, wakati akiba inapokwisha na kipindi cha njaa kabla ya mavuno mapya kinapoanza. Huo ndio hasa muda ambao mashirika ya kimataifa yanataka serikali zitumie kuchukua hatua. Lakini ni lazima fedha zitolewe sambamba na tahadhari. Kwa kuwa athari za hali hii ya tabianchi zinatabirika kwa kiasi kikubwa, hatari kuu ni kushindwa kuchukua hatua kwa wakati.



