DRC, Ebola si suala la takwimu za afya pekee: pia ni kipimo cha uwezo wa serikali
Mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, kila saa ni muhimu. Janga linapoenea katika maeneo yenye barabara chache, safari nyingi na hali ya kutoaminiana ambayo bado ipo, mwitikio wa kitabibu pia huwa mtihani kwa serikali. Nchi hiyo inalifahamu jambo hili kuliko nchi nyingi nyingine: tangu mwaka 1976, imekabiliana mara kwa mara na virusi vya Ebola, na mlipuko unaoendelea sasa ni miongoni mwa mikubwa zaidi kuwahi kutokea katika eneo lake.
Mazingira ya eneo yanaeleza kwa kiasi fulani ukali wa janga hili. Mlipuko wa mwaka 2026 umeathiri zaidi mashariki mwa Kongo, katika eneo lenye mzunguko mkubwa wa watu, linalopakana na Uganda na kuunganishwa na eneo la Maziwa Makuu. Eneo hilo linakabiliwa kwa pamoja na udhaifu wa huduma za afya, biashara inayohusisha safari nyingi na mivutano ya kiusalama. Shirika la Afya Duniani (WHO) linasisitiza pia kuwa janga hili linaendelea katika mazingira magumu ya kibinadamu, yenye ukosefu wa usalama, msongamano wa watu na safari nyingi za kuvuka mipaka.
Takwimu zimeongezeka kwa kiwango kikubwa ndani ya wiki chache
Serikali ya Kongo ilitangaza rasmi mlipuko wa 17 wa Ebola tarehe 15 Mei 2026 katika maeneo ya afya ya Rwampara, Mongbwalu na Bunia, Ituri. Ugonjwa huo ulienea haraka kutoka eneo hilo la kwanza. Mwishoni mwa Mei, Ofisi ya Rais ilisema kuwa mwitikio ulikuwa umepangwa katika ngazi ya kitaifa, ukiwa na mpango wa bajeti ya dola milioni 319, ambapo dola milioni 20 zilitolewa na serikali kwa dharura.
Takwimu zilizochapishwa na WHO baadaye zilionyesha ongezeko la haraka la visa na vifo. Kufikia tarehe 15 Julai 2026, shirika hilo liliripoti visa 2,124 vilivyothibitishwa na vifo 828 katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, huku kiwango ghafi cha vifo kikiwa asilimia 39. Pia liliripoti maambukizi 119 miongoni mwa wahudumu wa afya, takwimu inayokumbusha jinsi vituo vya afya vinavyokabiliwa na hatari wakati kinga na udhibiti wa maambukizi ni dhaifu.
Katika kipindi hicho hicho, mamlaka za Kongo na washirika wa afya walisema kuwa janga hilo lilikuwa tayari limezidi mlipuko mkubwa wa mwaka 2018-2020 kwa idadi ya visa. WHO inakumbusha kuwa mgogoro huo uliotangulia, ambao hadi wakati huo ulikuwa mbaya zaidi kuwahi kutokea nchini DRC, ulisababisha jumla ya visa 3,481 na vifo 2,299. Mlipuko mpya sasa unakaribia sana takwimu hizo kwa kasi ya kuenea na idadi ya vifo.
Ulinganisho huo unaangazia jambo muhimu: janga la mwaka 2026 halijaikumba tu nchi inayoifahamu Ebola; limeikumba mifumo ya afya ambayo tayari iko chini ya shinikizo. WHO ilibainisha kasi ya kuenea kijiografia, huku maeneo kadhaa ya afya huko Ituri, Kivu Kaskazini na Kivu Kusini yakiathirika katika wiki za kwanza. Pia ilikumbusha kuwa bado hakuna chanjo iliyoidhinishwa wala tiba maalumu ya aina ya virusi ya Bundibugyo, hivyo kinga, kutenga wagonjwa, ufuatiliaji na huduma saidizi ndivyo vinavyokaziwa katika mwitikio.
Kwa nini mlipuko huu unawaathiri sana Wakongo
Ugonjwa huu hauathiri hospitali pekee. Unavuruga maisha ya kawaida ya kiuchumi. Mashariki mwa DRC, masoko, safari kati ya miji na maeneo, shughuli ndogo za kuvuka mipaka na kazi zisizo rasmi mara nyingi ndizo vyanzo vikuu vya mapato. Eneo linapotangazwa kuwa hatarishi, safari hupungua, gharama hupanda na hofu hupunguza shughuli. Hali hii inaonekana hasa maeneo ya Bunia, Beni, Goma na kwenye barabara zinazoelekea Uganda.
Kwa hiyo, mwitikio wa kitaifa umekuwa suala la kisiasa pia. Ofisi ya Rais imeitisha mara kadhaa kikosi kazi cha mwitikio, huku Wizara ya Afya ikiweka hatua za ufuatiliaji wa siku 21 kwa wahudumu na watu wanaorejea kutoka maeneo yaliyoathirika. Tarehe 25 Juni, Waziri wa Afya aliiambia Ofisi ya Rais kuwa nchi ilikuwa tayari na zaidi ya visa 1,100 na vifo 277 vilivyothibitishwa, ikionyesha jinsi takwimu zilivyokuwa zikibadilika kwa kasi kutoka mkutano mmoja hadi mwingine.
Ushirikishwaji wa jamii bado ni muhimu sana. WHO inasisitiza umuhimu wa kushirikisha jamii ili kudhibiti milipuko ya aina hii, hasa pale ambapo maziko salama na yenye heshima hayafanywi kila mara na taarifa za kwanza za tahadhari zinachelewa kuthibitishwa. Kwa hiyo hatari si ya kitabibu pekee; pia ni ya kijamii. Pale ambapo kauli za mamlaka haziwashawishi watu, virusi huenea kwa kasi zaidi.
Wahudumu wa afya wako katika hali hatarishi zaidi. Maambukizi miongoni mwao yanaonyesha kuwa changamoto si kufungua tu vituo vya matibabu. Pia kunahitajika vifaa, taratibu, mafunzo na udhibiti mkali wa namna huduma zinavyotolewa. Bila hayo, hospitali inaweza kuwa kichocheo cha maambukizi badala ya kizuizi.
Mgogoro wa Kongo, lakini pia suala la kikanda na bara zima
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo haikabiliani na Ebola peke yake. Janga hilo tayari limevuka mpaka au kusababisha tahadhari za kikanda, na hivyo kuchochea hatua za ufuatiliaji nchini Uganda na maandalizi katika nchi kadhaa jirani. WHO inasema uratibu wa kuvuka mipaka umeimarishwa, huku mamlaka za Kongo zikiongeza mawasiliano na wenzao pamoja na washirika wa afya.
Mlipuko huu pia unaibua swali pana zaidi katika kiwango cha Afrika: uwezo wa bara kutoa majibu ya haraka dhidi ya magonjwa hatari katika maeneo dhaifu. Taasisi za Afrika, mifumo ya afya ya kitaifa na washirika wa kikanda wanafahamu kuwa Ebola haizingatii mipaka ya kiutawala wala ratiba za kisiasa. Katika suala hili, DRC inaonekana kwa wakati mmoja kuwa kitovu cha mgogoro na nchi inayotumia uzoefu wake wa muda mrefu wa kazi za eneo husika, uliojengwa kupitia milipuko 17 mfululizo.
Jambo kuu la kufuatilia sasa liko wazi: uwezo wa kukatiza minyororo ya maambukizi kabla ya idadi ya vifo kufikia rekodi ya awali ya kitaifa. Wiki zijazo zitaonyesha iwapo kuimarishwa kwa ufuatiliaji, matibabu ya haraka na ushirikiano wa kuvuka mipaka vitatosha kupunguza kasi ya ugonjwa. Nchini DRC, suala hili linazidi takwimu pekee. Linahusu imani ya umma, mwendelezo wa huduma za afya na uimara wa mahusiano ya kikanda.



