Mlipuko wa Ebola unapozidi kuwa dharura ya kiafya pekee
Katika mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, janga haliwezi kupimwa kwa takwimu pekee. Pia hupimwa kwa umbali kati ya kituo cha afya na kijiji, harakati za wapiganaji, barabara zilizofungwa na kiwango cha imani, au kutokuaminiana, kwa timu za afya. Hali hii ndiyo inayozingira kuendelea kuenea kwa mlipuko wa Ebola unaohusishwa na aina ya Bundibugyo, huku mamlaka za Kongo zikitaja idadi kubwa ya vifo na washirika wa afya wakisema bado wanajaribu kuzuia kuenea kwake.
Maambukizi yalianzia Ituri, jimbo lililo mpakani na lenye hali ya kuyumba, kabla ya kufika maeneo mengine ya Kivu Kaskazini na Kivu Kusini. Jiografia hii ina athari kubwa kama virusi vyenyewe. Katika maeneo ambako ukosefu wa usalama, kuhama kwa watu na udhaifu wa miundombinu ya afya vinaingiliana, juhudi za kukabiliana na mlipuko zinapaswa kupambana na ugonjwa unaoambukiza sana, huku zikikabili hali za maeneo zinazofanya ugunduzi wa wagonjwa, ufuatiliaji wa waliokutana nao na mazishi salama kuwa vigumu.
Takwimu kubwa, lakini mlipuko bado unaendelea kuenea
Takwimu zilizotolewa na mamlaka za Kongo zilionyesha vifo 2,011 kati ya visa 4,381 vilivyothibitishwa. Kiwango cha vifo kilichotangazwa kilikuwa asilimia 45.9. Hata hivyo, Waziri wa Afya Samuel Roger Kamba alisema kilele cha mlipuko kilikuwa bado hakijafikiwa, huku akieleza matumaini kwamba kuenea kwake kutadhibitiwa katika miezi inayofuata. Makadirio ya aina hii yanapaswa kuchukuliwa kwa tahadhari: katika janga linalobadilika kwa kasi namna hii, mikondo ya takwimu hubadilika haraka, hasa wakati baadhi ya wagonjwa hawafiki kwenye vituo vya matibabu.
Mlipuko huu unakumbusha hali nyingine ya Kongo: DRC imekumbwa na Ebola mara kadhaa, lakini haijawahi kuidhibiti katika mazingira bora. Nchi hiyo tayari imekabiliana na milipuko kadhaa, ikiwamo janga kubwa la 2018-2020, lililokuwa baya zaidi katika historia yake, na kusababisha karibu vifo 2,300 kulingana na takwimu rasmi. Kwa hiyo mlipuko mpya umevuka kizingiti cha mfano, ingawa bado haujafikia ukubwa wa mlipuko mbaya zaidi, na tayari ni miongoni mwa majanga makubwa zaidi ya afya nchini humo katika miaka ya hivi karibuni.
Kwa hakika, mashirika ya kimataifa yamechukulia tukio hilo kuwa tishio la kikanda. WHO ilitangaza mlipuko huo kuwa dharura ya afya ya umma yenye umuhimu wa kimataifa tarehe 17 Mei 2026, kisha Africa CDC ikapanua mwitikio hadi kiwango cha bara na kuutaja kuwa dharura ya afya ya umma inayotishia usalama wa bara. Haya si maneno ya kupamba tu: yanamaanisha kuwa maambukizi ya Ituri yanaweza haraka kuwa suala kwa Afrika yote ya Kati na eneo la Maziwa Makuu, hasa wakati watu wanavuka mipaka kwa wingi.
Bundibugyo: aina isiyofahamika sana, lakini hatari vivyo hivyo
Jambo muhimu zaidi kisayansi linahusu aina ya virusi vinavyosababisha mlipuko huo. Mlipuko wa sasa unahusishwa na virusi vya Bundibugyo, aina ya Ebola iliyo tofauti na aina ya Zaire inayofahamika zaidi kwa umma. WHO inakumbusha kuwa hakuna tiba maalumu iliyoidhinishwa wala chanjo inayolenga aina hii pekee, ingawa hatua za kawaida za afya ya umma bado zinafaa: kutenga wagonjwa haraka, kufuatilia waliokutana nao, kuzuia maambukizi, kufanya mazishi salama na kuyapa jamii taarifa.
Utafiti uliochapishwa katika Nature Medicine umeleta taarifa muhimu: jenomu ya mgonjwa wa kwanza nchini Uganda, aliyehusishwa na mlipuko unaoendelea, ni ya ukoo tofauti na aina zilizozingatiwa mwaka 2007-2008 na mwaka 2012. Waandishi wa utafiti wanakadiria kuwa jambo hilo linaunga mkono dhana ya maambukizi mapya kutoka kwa mnyama kwenda kwa binadamu, yakifuatiwa na maambukizi kati ya binadamu. Mnyama anayehifadhi virusi hivyo bado hajajulikana. Dhana hii inaongeza nguvu kwa wazo kwamba virusi vinaweza kujitokeza tena kupitia njia ambazo bado hazijaeleweka vizuri, hata katika maeneo ambako ufuatiliaji si wa mara kwa mara.
Utafiti huo pia unasisitiza jambo ambalo mara nyingi halizingatiwi vya kutosha: utambuzi. Mgonjwa wa kwanza wa Uganda aliyefafanuliwa alikuwa amesafiri kutoka DRC na alitambuliwa baada ya kufariki, alipofanyiwa uchunguzi wa maiti. Katika maeneo ambako homa ya Ebola mwanzoni hufanana na magonjwa mengine ya kawaida kama malaria au baadhi ya maambukizi ya mfumo wa chakula, kuchelewa kuthibitisha ugonjwa huchangia virusi kuenea bila kutambuliwa. Hapo ndipo uchanganuzi wa jenomu, ufuatiliaji wa jamii na uwezo wa maabara za Kinshasa na majimbo huwa muhimu sana.
Imani, uhamaji na mazishi: maeneo matatu muhimu ya kukabiliana na janga
Katika maeneo yaliyoathiriwa, timu za kukabiliana na mlipuko zinakabiliwa na kikwazo kinachojulikana: kutokuaminiana. Katika milipuko kadhaa iliyopita, baadhi ya watu walisita kuripoti wagonjwa au kukubali mazishi salama ya waliofariki. Safari hii pia, WHO inasisitiza nafasi muhimu ya jamii, viongozi wa dini, vyama vya wanawake na vijana katika kurekebisha mwitikio wa afya kulingana na hali halisi za eneo husika. Afya ya umma haiwezi kutekelezwa kwa ufanisi wa kudumu bila washirika wa kijamii wanaoaminika.
Mamlaka na washirika wao pia wanapaswa kukabiliana na hali nyingine: vifo vingi hutokea nje ya vituo vya afya. Akizungumza mjini Bunia, mkurugenzi wa kanda wa WHO kwa Afrika alisema timu zinaona sehemu tu ya watu walioathiriwa. Ingawa hali hii inaweza kutofautiana kulingana na maeneo na vipindi, inaonyesha ukweli ulioandikwa kwa mapana katika majanga ya milipuko nchini Kongo: vifo visivyoonekana hupotosha takwimu, huchelewesha tahadhari na hufanya iwe vigumu kukatiza minyororo ya maambukizi.
Juhudi za kukabiliana na mlipuko sasa zinategemea Ervebo, chanjo ambayo tayari imetumika dhidi ya baadhi ya milipuko ya Ebola. WHO inakumbusha kuwa kuna akiba ya kimataifa ya dozi 500,000 kwa ajili ya kukabiliana na dharura, huku mkakati wa chanjo ya pete ukilenga watu waliokutana na wagonjwa na wahudumu wa afya walio katika hatari kubwa zaidi. Lakini chanjo hii hailengi Bundibugyo pekee, na wataalamu wanapendekeza matumizi yake yatathminiwe katika mlipuko wa sasa. Hili linaonyesha kizuizi cha kimsingi: Afrika ya Kati bado iko katika hatari ya aina za virusi ambazo zana zake ni chache kuliko za aina ya Zaire, licha ya uzoefu uliokusanywa kwa miaka mingi.
Kwa DRC, kwa hiyo, changamoto inazidi tukio la kiafya pekee. Inahusu uwezo wa serikali kuendeleza huduma muhimu katika majimbo dhaifu, ushirikiano na nchi jirani ya Uganda, na nafasi ya Afrika katika kujiandaa kukabiliana na milipuko mipya. Hali hii inaonyesha kuwa tukio la eneo moja linaweza haraka kuenea kuvuka mipaka, kisha bara zima. Pia ni ukumbusho kwamba katika eneo la Maziwa Makuu, afya ya umma huamuliwa maabara na pia barabarani, sokoni, katika vituo vya afya na kupitia mifumo ya uratibu wa kikanda.



