Gramu moja ya dhahabu inayochimbwa katika eneo la mashambani la Kivu Kaskazini inaweza kupita mikononi mwa watu kadhaa kabla ya kusafishwa nchini Uganda. Katika kila hatua, thamani yake huongezeka; lakini huenda ikawa vigumu zaidi kubaini ilikotoka. Kwa jamii za Kongo, suala hilo linahusu zaidi ya biashara: linagusa usalama, mapato ya wenyeji na udhibiti wa rasilimali.
Njia ya biashara inayovuka mipaka
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inashiriki mpaka na Uganda, ambako biashara, operesheni za usalama na usafirishaji wa madini hukutana. DRC ni mwanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), inayorahisisha ujumuishaji wa kiuchumi kati ya nchi jirani, na Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC). Mifumo hii ya kikanda inafanya ufuatiliaji wa bidhaa zinazovuka mipaka kuwa muhimu zaidi: udhibiti madhubuti hauwezi kukomea kwenye mpaka wa Kongo.
Dhahabu ya uchimbaji mdogo kutoka mashariki mwa Kongo huingia katika mifumo ya ununuzi na usafirishaji inayounganisha maeneo ya migodi na miji ya kibiashara, kisha viwanda vya kusafisha dhahabu nchini Uganda. Uchunguzi uliochapishwa tarehe 27 Oktoba 2026 na shirika la uchunguzi la The Sentry unaeleza, miongoni mwa mambo mengine, njia inayounganisha Manguredjipa, Mambasa na Bafwasende, katika Kivu Kaskazini, Ituri na Tshopo. Ushahidi uliowasilishwa umetokana na mahojiano na nyaraka zilizochunguzwa na wachunguzi wake; si rekodi kamili ya mauzo yote ya nje ya kikanda.
Mwenendo huu hauhusu sekta ya madini pekee. DRC inatafuta kuimarisha ujumuishaji wake katika masoko ya kikanda, huku makundi yenye silaha yakiendelea kufanya kazi katika majimbo kadhaa ya mashariki. Operesheni za kijeshi zinaweza kuyahamisha mitandao yao bila kuisambaratisha. Katika hali hii, shughuli za kiuchumi za wenyeji — zikiwemo uchimbaji wa dhahabu — zinaweza kuwa vyanzo vya mapato na ushawishi.
Takwimu zinaonyesha nini — na mipaka yake
Uganda imejiimarisha kama kitovu cha usafishaji na biashara ya dhahabu. Kwa mujibu wa takwimu za Wizara ya Fedha ya Uganda, mauzo ya dhahabu nje ya nchi yalifikia dola milioni 889 mwezi Agosti 2026, sawa na karibu asilimia 60 ya mauzo ya bidhaa nje ya nchi katika mwezi huo. Ongezeko la mwaka lililotangazwa ni asilimia 68.9. Chombo cha habari cha Uganda Daily Monitor pia kiliripoti takwimu hizi, kikitumia data za Benki Kuu. Kiwango hiki kinaonyesha thamani ya bidhaa zilizosafirishwa kutoka Uganda, si ilikotoka dhahabu hiyo.
Kulingana na The Sentry, maeneo yaliyochunguzwa karibu na Manguredjipa huzalisha takribani kilogramu 800 za dhahabu kwa mwaka. Shirika hilo linakadiria kuwa ADF inaweza kupata kati ya dola milioni moja na milioni 1.6 kwa mwaka kutokana nayo. Haya ni makadirio yanayotegemea kiasi cha uzalishaji, faida na makato yanayodhaniwa, wala si mapato yaliyothibitishwa moja kwa moja katika hesabu za kundi hilo. Takwimu hizi za maeneo husika pia hazitoshi kukokotoa sehemu ya dhahabu ya Kongo katika mauzo ya Uganda nje ya nchi.
Uchunguzi unaeleza hatua kadhaa za biashara kupitia kwa wafanyabiashara wa Manguredjipa, vituo vya biashara vya Butembo na viwanda vya kusafisha dhahabu nchini Uganda, kabla ya kuuzwa tena katika masoko ya kimataifa. Ili kuonyesha mabadiliko ya faida, unaripoti bei zilizorekodiwa tarehe 22 Januari 2026: takribani dola 123 kwa gramu moja Manguredjipa, dola 131 Butembo, kisha dola 138 kwa wasafishaji wa dhahabu nchini Uganda. Waendeshaji walioko Dubai wanadaiwa kulipa kati ya dola 147 na 150. Uchunguzi huu wa nyakati maalumu hauonyeshi biashara zote wala bei za sasa.
Uchunguzi huo pia unaripoti kuwa angalau 30 kati ya wanunuzi 54 wa dhahabu waliokuwa bado wakifanya kazi Manguredjipa mwezi Machi 2026 walikuwa wananunua, kwa mujibu wa taarifa zilizokusanywa, dhahabu kutoka maeneo yaliyokuwa chini ya ushawishi wa ADF au makundi mengine yenye silaha. Hili ni dai lililotolewa na wachunguzi, wala si uamuzi wa mahakama dhidi ya kila mmoja wa wafanyabiashara hao. The Sentry inasema kuwa mifumo ya ufuatiliaji inaweza kukwepwa, hasa dhahabu kutoka maeneo tofauti inapochanganywa.
Kwa wachimbaji, wafanyabiashara na wakazi
Katika eneo la Bapere, wilaya ya Lubero, The Sentry imetaja maeneo kadhaa ya dhahabu, yakiwemo Botambisi, Lata Bien, Mapendano na Mabuo. Botambisi, idadi ya wachimbaji inadaiwa kushuka kutoka takribani 3,000 hadi 350 kati ya Oktoba 2025 na Januari 2026, baada ya ADF kuwasili. Uzalishaji huko unakadiriwa kubaki kilogramu tano kwa wiki. Chombo cha habari cha Kongo kinachobobea katika sekta ya madini, Mines.cd, kilichapisha tena takwimu hizi kutoka kwenye ripoti. Takwimu hizi zinaeleza hali iliyoripotiwa katika eneo moja, wala si shughuli zote za uchimbaji wa madini Kivu Kaskazini.
Kwa wakazi, uwepo wa kundi lenye silaha unaweza kuzuia watu kusafiri, kutatiza ufikiaji wa maeneo ya migodi na kupunguza nafasi za kufanya kazi au kuuza bidhaa kihalali. Wachimbaji wako katika hatari ya kulazimishwa; wafanyabiashara halali wanaweza kujikuta wamehusishwa na minyororo ya biashara isiyo wazi, kwa hiari au bila kujua. Mauzo yanapokwepa mifumo rasmi, serikali ya Kongo hupoteza uwezo wa kufuatilia kiasi cha dhahabu na mapato ya kodi. Mapato hayo yanaweza pia kuchangia ufadhili wa makundi yenye silaha.
Kwa mujibu wa uchunguzi huo, ADF, kundi lenye silaha lenye asili ya Uganda na linaloshirikiana na Dola ya Kiislamu, sasa hupata sehemu kubwa ya rasilimali zake kutokana na dhahabu. The Sentry inakadiria kuwa shughuli hii inachangia kujitegemea kwake kifedha, pamoja na biashara ya kakao, utekaji nyara na unyang’anyi. Maelezo haya hayamaanishi kuwa kila muamala katika eneo hilo unafadhili kundi hilo: yanaangazia njia mahususi zilizoelezwa na wachunguzi, ambazo ukubwa wake wote bado ni vigumu kupima.
Wajibu hauishii mgodini
Kisa hiki kinaonyesha tatizo la kikanda: dhahabu inaweza kuchimbwa Kongo, huku ununuzi, usafishaji na usafirishaji wa nje ukifanyika ng’ambo ya mpaka. Kwa hiyo, mafanikio ya kibiashara ya sekta ya dhahabu ya Uganda peke yake hayathibitishi kuwa dhahabu hiyo ilitoka katika shughuli haramu. Hata hivyo, yanafanya udhibiti unaoweza kuthibitisha ilikotoka dhahabu na wapatanishi walioishughulikia kuwa muhimu.
Kwa Kinshasa, changamoto ni kudhibiti vyema uchimbaji mdogo wa dhahabu bila kuwasukuma wachimbaji kwenye mifumo isiyoonekana zaidi. Kwa Kampala na waendeshaji wa viwanda vya kusafisha dhahabu, ni muhimu kuwachunguza wasambazaji na kurekodi ununuzi. Wafanyabiashara, wasafirishaji na wanunuzi wa kimataifa pia wana wajibu: ufuatiliaji unaoaminika lazima uifuate dhahabu hadi inakokwenda, wala usithibitishe tu kituo cha mwisho ilikopita.
DRC ni mwanachama wa EAC tangu 2022 na wa SADC tangu 1998. Mashirika haya mawili yanatoa mifumo ya ushirikiano wa kikanda, lakini kuruhusu bidhaa kuvuka mipaka hakutoshi kuzuia kufichwa kwa asili ya madini. Hatua zinazofuata zitategemea uwezo wa mamlaka za nchi zote mbili kubadilishana taarifa, kudhibiti minyororo ya ugavi na kuwalinda raia bila kuzidhoofisha zaidi njia zao za kujipatia riziki.



