Nchi inaposema inataka kuboresha matibabu ya wananchi wake, suala hilo halihusu hospitali na madaktari pekee. Linahusu pia viwanda, viwango, nishati, kodi na uwezo wa kuzalisha dawa za msingi bila kutegemea kabisa bidhaa zinazoagizwa kutoka nje. Nchini Cameroon, mjadala huu una umuhimu wa moja kwa moja: uzalishaji wa ndani unakidhi sehemu ndogo tu ya matumizi rasmi ya dawa, ilhali mahitaji ni makubwa Yaoundé na katika miji mingine mikubwa, na zaidi katika maeneo ambako upatikanaji wa dawa unategemea mnyororo dhaifu wa usambazaji.
Sekta ya dawa katikati ya uhuru wa afya
Cameroon ni sehemu ya eneo ambako sekta ya dawa inaendelea kukua, lakini si kwa kiwango sawa. Nchi hiyo ni mwanachama wa CEMAC, jumuiya ya ushirikiano wa Afrika ya Kati ambako ujenzi wa viwanda vya ndani ni lengo lililotangazwa, lakini bado ni vigumu kuligeuza kuwa sehemu kubwa ya soko. Katika Mkakati wa Taifa wa Maendeleo wa 2020-2030, sekta ya kemikali na dawa imetajwa kuwa miongoni mwa sekta za viwanda zilizopewa kipaumbele. Hati hiyo inalenga kupanua uzalishaji wa ndani, kwa lengo la kuchukua nafasi ya bidhaa zinazoagizwa na kuhudumia soko la taifa, pamoja na soko la kikanda.
Suala hili linazidi takwimu za viwanda pekee. Linahusu upatikanaji wa dawa muhimu, utegemezi wa manunuzi kutoka nje na nafasi ya wazalishaji wa Cameroon katika ununuzi wa umma. Pia linahusu changamoto nyingine ya msingi: ubora wa bidhaa, udhibiti wa njia za usambazaji na kupambana na uagizaji haramu. Katika suala hilo, Cameroon iliidhinisha mwaka 2021 mkataba wa kuanzisha Shirika la Dawa la Afrika, ambao ulianza kutumika baada ya kuwasilishwa kwa hati ya 15 ya uidhinishaji, ambayo ilikuwa ya Cameroon.
Takwimu zinazoonyesha utegemezi unaoendelea
Ripoti ya tathmini ya katikati ya kipindi cha Mkakati wa Taifa wa Maendeleo wa 2020-2030 inatoa picha mbaya: kufikia mwisho wa 2025, uzalishaji wa ndani wa dawa ulikidhi 5% tu ya matumizi rasmi ya kitaifa. Nchi ina viwanda vinane, lakini idadi hiyo haitoshi kuwa na ushawishi katika soko la ndani. Hati hiyo hiyo inalinganisha hali hii na nchi nyingine za Afrika, ambazo zina viwango vya juu zaidi, zikiwemo Morocco, Tunisia, Senegal na Côte d’Ivoire.
Tofauti hiyo inaonekana zaidi ikizingatiwa kuwa Morocco ina viwanda 40 vya uzalishaji na inakidhi 65% ya soko la ndani, kulingana na takwimu zilizotajwa katika ripoti. Tunisia inafikia 45% ikiwa na viwanda 28. Senegal, yenye viwanda vinne, inakidhi kati ya 10% na 15%. Côte d’Ivoire inakidhi 8% ikiwa na viwanda vitano. Cameroon inashika nafasi ya mwisho katika kundi hili, ikiwa na viwanda vinane vinavyokidhi 5% ya soko. Hata hivyo, ripoti inakumbusha kuwa kuhesabu viwanda pekee hakuelezi kila kitu: utaalamu wa bidhaa zinazozalishwa, uwezo wa kutengeneza michanganyiko ya dawa, upatikanaji wa malighafi na nafasi ya ununuzi wa umma vina mchango mkubwa katika matokeo ya mwisho.
Ishara nyingine ya kutia wasiwasi: ununuzi wa umma bado hautumiki kama kichocheo cha viwanda. Ripoti iliyotajwa inasema ni 3,6% tu ya manunuzi ya umma ya bidhaa za dawa yanayotoka kwa watengenezaji wa ndani, ikilinganishwa na wastani wa 11,7% barani Afrika, 25,3% nchini India na 59,4% katika Umoja wa Ulaya. Hili ni pengo kubwa, kwa kuwa mara nyingi serikali ndiyo mnunuzi mkuu mwenye uwezo wa kulipa katika sekta ya afya. Ununuzi wa umma usipofanyika, viwanda vya ndani vinapata shida kuwekeza, kudhibiti gharama zao na kupanua uzalishaji.
Ushindani, kodi na soko: changamoto kuu
Vikwazo vilivyobainishwa vinajulikana kwa wenye viwanda vya Cameroon: gharama ya nishati, ushuru wa forodha, usafirishaji, na wakati mwingine kutolingana kati ya dawa zinazotengenezwa nchini na zile zilizo kwenye orodha ya taifa ya dawa muhimu. Kwa uhalisia, kuzalisha nchini Cameroon pekee hakutoshi. Ni lazima pia kuzalisha dawa zinazohitajika, kwa gharama inayolingana na uwezo wa kununua wa kaya, hospitali na programu za umma.
Ripoti pia inaangazia suala nyeti kwa mfumo mzima wa afya: mwaka 2012, uzalishaji wa ndani ulikidhi 12,7% tu ya mahitaji yaliyobainishwa katika orodha ya taifa ya dawa muhimu, yenye aina 473 za dawa. Takwimu hii haiwezi kulinganishwa na kiwango cha 5% cha mwaka 2025, kwa sababu misingi ya hesabu inatofautiana. Hata hivyo, inaonyesha mwelekeo uleule wa msingi: utegemezi bado ni wa kimuundo, na safari ya kuelekea kujitosheleza kwa kiasi fulani bado ni ndefu.
Kwa upande wa uchumi jumla, sekta hii bado ina mchango mdogo. Ripoti ya ufuatiliaji inasema mchango wa viwanda vya kemikali na dawa ulipungua kutoka 0,5% ya Pato la Taifa mwaka 2020 hadi 0,48% mwaka 2023. Pia inataja uagizaji wa bidhaa za kemikali wenye thamani ya faranga CFA bilioni 532 mwaka 2023, sawa na 10,7% ya bidhaa zote zilizoagizwa nchini, huku bidhaa za dawa zikiwakilisha 31% ya jumla hiyo. Takwimu hizi zinaonyesha uchumi ambamo dawa bado ni bidhaa inayoagizwa kutoka nje kwa kiwango kikubwa.
Malengo ya Yaoundé kufikia 2030
Yaoundé, mamlaka zimeanzisha hatua kadhaa. Wizara ya Afya iliandaa mashauriano kuhusu maendeleo ya sekta ya dawa ya ndani mwezi Februari 2025. Wizara inasema kuna mfumo wa mazungumzo, vibali vilivyotolewa kwa kampuni za ndani na azma ya kuongeza hatua kwa hatua kiwango cha uzalishaji kinachokidhi mahitaji hadi 40% katika miaka ijayo. Wizara pia imetaja mpango wa kuanzisha Shirika la Dawa la Cameroon, sambamba na muundo mpya wa bara unaoongozwa na Umoja wa Afrika.
Mkakati wa taifa kuhusu dawa umeweka lengo mahususi zaidi: kuongeza sehemu ya uzalishaji wa ndani katika matumizi ya kitaifa kutoka 5% hadi 25% ifikapo 2030, na kupunguza kiwango kinachokadiriwa cha uagizaji haramu wa dawa na bidhaa za dawa kutoka 40% hadi 10%. Ili kufanikisha hilo, serikali inategemea misamaha ya kodi ya uingizaji kwa baadhi ya malighafi, kuweka vikomo vya uagizaji bidhaa zinazoshindana na uzalishaji wa ndani, na kuboresha viwanda kama CINPHARM au wadau wengine waliotajwa katika ripoti ya ufuatiliaji.
Jambo lililo hatarini kwa wananchi wa Cameroon liko wazi: uzalishaji wa ndani ukiongezeka, nchi inaweza kulinda zaidi upatikanaji wa dawa na kuimarisha Bima ya Afya kwa Wote, ambayo bado inategemea kwa kiasi kikubwa minyororo ya uagizaji. Ukikwama, hospitali za umma na kaya zitaendelea kukabiliwa na upungufu wa dawa, bei zinazobadilika-badilika na misukosuko ya soko la kimataifa. Hivyo, sekta ya dawa inakuwa kipimo cha kuaminika kwa sera ya nchi ya ujenzi wa viwanda, na pia kwa uwezo wa CEMAC kuibua sekta imara zaidi za kikanda.
Katika kiwango cha bara la Afrika, hali ya Cameroon inakumbusha ukweli unaohusu nchi nyingi: uhuru wa afya haupatikani kwa kutangazwa tu. Unajengwa kwa viwanda, viwango, ununuzi wa umma unaoratibiwa vyema na soko la kikanda lenye uwezo wa kutumia bidhaa zinazozalishwa. Huo ndio hasa mwelekeo wa mkataba kuhusu Shirika la Dawa la Afrika, ambao Cameroon ilichangia kuufanya uanze kutumika. Jambo la kuangaliwa baadaye si kauli mbiu bali swali rahisi sana: je, nusu ya pili ya SND30 itaweza kugeuza mfumo wa viwanda ambao bado ni mdogo kuwa uwezo halisi wa kukidhi mahitaji ya soko la taifa?



