Kwa Accra, haki ya kihistoria haiishii katika kutambua uhalifu wa zamani. Pia inazua swali muhimu la sasa: nchi zitafadhili vipi elimu, afya na mageuzi ya uchumi wakati gharama ya kukopa inapunguza nafasi ya serikali kufanya maamuzi? Rais wa Ghana John Dramani Mahama anataka kuhusisha mijadala hiyo miwili.
Kutoka kutambua hadi kuchukua hatua madhubuti
Ghana imekuwa na nafasi kuu katika juhudi za kidiplomasia kuhusu fidia. Tarehe 25 Machi 2026, Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa lilipitisha azimio lililowasilishwa na Accra kuhusu biashara ya watumwa iliyovuka Atlantiki na utumwa wa Waafrika. Azimio hilo lilipata kura 123 za kuunga mkono, tatu za kupinga na nchi 52 zikajizuia. Miongoni mwa mambo mengine, linatoa wito wa kufikiria kuhusu fidia na kurejeshwa kwa vitu vya kitamaduni. Azimio hilo pekee haliilazimishi nchi kulipa fidia ya kifedha.
Miezi michache baadaye, mkutano ulioandaliwa Accra ulilenga kubadili hatua hiyo ya kisiasa kuwa mpango wa utekelezaji. Viongozi wa Afrika na Karibiani waliwataka nchi zilizohusika katika biashara ya watumwa kuomba msamaha na kujadili hatua za fidia. Hivyo, mjadala unahusu jamii za pande zote za Atlantiki, zikiwemo nchi za Afrika ambako mamilioni ya watu walifurushwa na jamii za diaspora ambazo bado zinakabiliana na madhara yake.
Mahama anatetea mtazamo ambao hauishii kwenye kulipa fidia kwa watu binafsi. Anataja ushirikiano wa muda mrefu, uwekezaji katika elimu na afya, na upatikanaji wa ufadhili kwa gharama nafuu zaidi. Kwa maoni yake, hatua hizo zinaweza kuchangia kufidia madhara ya kihistoria huku zikikidhi mahitaji ya sasa ya maendeleo.
Mtazamo huo unapanua mjadala, lakini haujibu maswali ya msingi: nani atachangia, nani atanufaika, kwa vigezo gani na chini ya usimamizi wa aina gani? Ushirikiano wa kiuchumi si fidia moja kwa moja. Kwa hiyo, tofauti kati ya msaada, uwekezaji na kutambua wajibu wa kihistoria itaendelea kuwa kiini cha majadiliano.
Deni, suala la haraka kwa huduma za umma
Rais wa Ghana anahusisha madai haya na mageuzi ya mfumo wa kifedha wa kimataifa, yaani sheria na taasisi zinazoamua masharti ya nchi kupata ufadhili. Anapinga ada za hatari ambazo, kwa maoni yake, zinaongeza gharama ya mikopo kwa nchi za Afrika. Anataja gharama ya ufadhili ya takriban asilimia 11; takwimu hiyo inapaswa kueleweka kuwa ni makadirio yake, wala si kiwango kinachotumika kwa nchi zote za bara.
Mahama pia amezungumzia hali ya bajeti ya Ghana. Kwa mujibu wa kauli zake zilizonukuliwa aliporejea kutoka safari za kimataifa, nchi itahitaji kukusanya karibu cedi bilioni 50 mwaka 2027 ili kulipa madeni yanayotarajiwa, kiasi kinacholingana na takriban dola bilioni tano kulingana na ubadilishaji wa fedha uliotajwa. Kiasi hicho kilichotangazwa na mkuu wa nchi kinapaswa kutofautishwa na makadirio ya bajeti yaliyochapishwa na taasisi za kifedha, ambayo yanategemea dhana zao wenyewe.
Shinikizo la deni haliihusu Ghana pekee. Mpango wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa unakadiria kuwa watu bilioni 3.4 wanaishi katika nchi ambako serikali hutumia zaidi kulipa riba ya deni kuliko afya au elimu. Katika ngazi ya nchi, maamuzi kuhusu matumizi ya bajeti huathiri huduma za umma na uwekezaji. Kwa kaya, athari zinaweza kuonekana katika upatikanaji wa huduma za afya na elimu; kwa biashara, katika gharama ya mikopo na nishati.
Accra inapanua ushirikiano bila kutangaza ratiba ya nyuklia
Diplomasia ya Ghana pia inalenga kupanua washirika wake. Baada ya mkutano wa kilele wa Urusi na Afrika, Wizara ya Mambo ya Nje ya Ghana ilitangaza kuwa Moscow itashirikiana na Accra katika mradi wa kituo cha nyuklia chenye uwezo wa megawati 2,000. Chombo kimoja cha habari cha Ghana pia kiliripoti ahadi hiyo. Huu ni mradi unaohitaji kuandaliwa, si kituo ambacho kimeidhinishwa, kufadhiliwa na kuwa tayari kujengwa: hatua za kiufundi, kisheria na kifedha bado ni muhimu.
Miundombinu ya aina hiyo inaweza kuchangia usalama wa nishati iwapo itawezekana kutekelezwa. Lakini inahitaji uwekezaji mkubwa, usimamizi huru na dhamana thabiti kuhusu usalama, ufadhili na usimamizi wa taka. Suala hili ni muhimu hasa kwa wafanyabiashara wanaohitaji umeme wa uhakika, na pia kwa kaya zinazokabiliwa na gharama za umeme.
Wizara ya Ghana pia ilitaja kuongezwa kwa ufadhili wa masomo nchini Urusi na njia nyingine za ushirikiano. Mahama anasema kuwa kufungua milango huko ni sehemu ya sera ya kutofungamana na upande wowote: Ghana inalenga kupanua uhusiano wake bila kujiunga na kambi moja. Mkakati huo utapimwa kwa mikataba itakayotiwa saini, gharama zake na manufaa yake kwa nchi.
Tarehe muhimu ya bara mwaka 2027
Ratiba ya matukio inazipa ajenda hizi umuhimu wa kikanda. Ghana inatarajiwa kuchukua uenyekiti wa zamu wa Umoja wa Afrika mwaka 2027. Katika nafasi hiyo, Accra inaweza kusaidia kuratibu msimamo wa nchi za Afrika kuhusu haki ya kurekebisha madhara ya zamani na ufadhili wa maendeleo. Azimio la Umoja wa Mataifa na mkutano wa Accra tayari zimeimarisha juhudi hizi, lakini tofauti kati ya nchi na mashaka yaliyoelezwa na baadhi ya mataifa yanaonyesha kuwa mazungumzo yatakuwa marefu.
Kwa Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi (ECOWAS), inayozileta pamoja nchi za eneo hilo kwa ajili ya ushirikiano wa kiuchumi na kisiasa, suala la deni linahusiana na ujumuishaji: masharti ya ufadhili huathiri miundombinu, biashara na huduma za umma kuvuka mipaka ya kitaifa. Uzoefu wa Ghana unaweza kuchangia mjadala huo, lakini hauwakilishi peke yake mikondo ya maendeleo ya nchi jirani.
Hatua inayofuata haitakuwa ya ishara tu: kubainisha mifumo ya fidia, kuhakikisha inafadhiliwa na kuweka wazi nani atanufaika. Sambamba na hilo, Ghana italazimika kuweka wazi gharama na ahadi za ushirikiano wake mpya. Hapo ndipo ajenda inayotetewa na Accra itakapopimwa: kwa uwezo wa kutekeleza haki ya kihistoria na kulinda uhuru wa kufanya maamuzi ya bajeti.



