Kuuza bidhaa nyingi zaidi nje hakutoshi kubadilisha uchumi. Kwa Zimbabwe, changamoto ni kuhakikisha kuwa sehemu kubwa zaidi ya mapato yatokanayo na madini na mazao inazalishwa nchini, badala ya kuzalishwa katika viwanda vya washirika wake wa kibiashara.
Lengo kabambe katika uchumi ambao bado unategemea bidhaa ghafi
Mnamo tarehe 4 Novemba 2026, mjini Harare, Allan Majuru, mkurugenzi mkuu wa ZimTrade, aliweka lengo: kufikisha mauzo ya nje ya Zimbabwe yenye thamani iliyoongezwa dola bilioni moja ifikapo 2030. Tangazo hilo lilitolewa wakati wa Jukwaa la Wanunuzi la Wiki ya Mauzo ya Nje.
Matokeo ya hivi karibuni yanaonyesha ukubwa wa changamoto. Kati ya Januari na Septemba 2026, mauzo ya bidhaa nje yalifikia dola bilioni 10.4, kulingana na takwimu zilizowasilishwa na ZimTrade. Bidhaa zilizochakatwa zilileta mapato ya dola milioni 671, ongezeko la asilimia 68 ikilinganishwa na mwaka uliotangulia. Takwimu hizi pia zimeripotiwa na vyombo vya habari vya umma vya Zimbabwe na vyombo vya habari vya ndani.
Kwa hiyo, kuongezeka kwa mauzo yote ya nje hakumaanishi kuwa uchumi tayari umekuwa mseto. Madini na mazao ya kilimo bado yana nafasi kubwa. Mkakati wa Taifa wa Maendeleo wa 2026-2030, unaoitwa NDS 2, unapanga kuongeza sehemu ya mauzo ya nje yenye thamani iliyoongezwa katika mauzo yote ya nje kutoka asilimia 5.5 mwaka 2025 hadi asilimia 18.4 mwaka 2030. Pia unalenga kuimarisha sekta ya viwanda.
Jaribio la viwanda linahusu pia sekta ya madini
Lithiamu ni mfano wa mwelekeo huu. Mnamo Februari 2026, Wizara ya Madini ilisimamisha usafirishaji nje wa madini ghafi na makinikia ya lithiamu. Hatua hiyo, iliyotangazwa mjini Harare, ililenga kusukuma makampuni kuchakata zaidi malighafi ndani ya Zimbabwe. Serikali ilikuwa imepiga marufuku awali usafirishaji nje wa madini ya lithiamu ambayo hayajachakatwa, mwaka 2022.
Uamuzi huo unaipa nchi nafasi ya kujadiliana na makampuni ya uchimbaji madini na wanunuzi wa kigeni. Lakini kuzuia mauzo ya nje pekee hakujengi viwanda. Pia kunahitajika umeme wa uhakika, vifaa, ujuzi, ufadhili na kanuni zinazotabirika. Kituo cha Zimbabwe cha Utawala wa Rasilimali Asilia kiliunga mkono kanuni ya kuongeza thamani nchini, huku kikieleza wasiwasi kuhusu utekelezaji wa ghafla wa marufuku hiyo na ukosefu wa mashauriano.
Kwa hiyo mjadala unahusu kasi na masharti ya sera hiyo, na pia lengo lake. Ikiwa uwezo wa kuchakata hautaongezeka, vikwazo vinaweza kutatiza mauzo na uwekezaji. Kinyume chake, viwanda vinavyofanya kazi vinaweza kuendeleza ajira za viwandani na kuhifadhi thamani zaidi nchini. Matokeo yatategemea pia nafasi watakayopewa wasambazaji wa ndani na wafanyakazi wa Zimbabwe.
Kilimo na nguo: kuongeza uchakataji karibu na wazalishaji
Mkakati huo unahusu pia minyororo ya thamani ya kilimo. Mnamo Agosti 2026, serikali na Shirika la Umoja wa Mataifa la Chakula na Kilimo ziliidhinisha uchambuzi wa minyororo ya thamani ya parachichi, alizeti, nafaka za asili na nyama ya mbuzi. Kazi hiyo, iliyofanywa kwa kushirikiana na wadau wa umma, mashirika ya wazalishaji, makampuni na watafiti, ilibaini mahitaji katika uhifadhi, ufadhili, uchakataji na upatikanaji wa masoko.
Vikwazo hivi vina athari halisi nje ya Harare. Kwa wazalishaji wadogo, uwezo wa ndani wa kuhifadhi au kuchakata unaweza kupunguza upotevu baada ya mavuno na kufungua masoko yenye uhakika zaidi. Hata hivyo, vifaa hivyo vinapaswa kupatikana kwa urahisi na masoko kupangwa vya kutosha, ili faida ziwafikie pia wakulima wa vijijini, si makampuni makubwa yanayouza nje pekee.
Sekta ya nguo ni eneo jingine la kazi. Serikali inalenga kuchakata nchini angalau asilimia 60 ya pamba ifikapo 2030, ikilinganishwa na chini ya asilimia 20 mwaka 2024, kulingana na takwimu zilizotolewa katika mkakati uliowasilishwa. Katika sekta ya tumbaku, lengo ni kuendeleza uzalishaji wa sigara, tumbaku iliyokatwakatwa na utoaji wa nikotini kutoka kwenye mabaki. Hata hivyo, miradi hii inapaswa kugeuza malengo ya viwanda kuwa uwekezaji, masoko na ajira endelevu.
Changamoto kwa Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara
Zimbabwe inaweka juhudi hizi ndani ya SADC, Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika, ambayo inalenga, miongoni mwa mambo mengine, kuimarisha biashara na minyororo ya thamani ya kikanda. Mkakati wa taifa pia unategemea mpango wa kikanda wa maendeleo wa SADC na Ajenda ya 2063 ya Umoja wa Afrika. Uchambuzi wa kilimo uliofanywa kwa kushirikiana na FAO pia umejikita katika sera ya kilimo ya kikanda ya SADC.
Kwa makampuni ya Zimbabwe, masoko ya nchi jirani yanaweza kununua bidhaa zilizochakatwa na kusaidia kukua kwa shughuli za viwanda. Lakini nchi nyingine za eneo hilo pia zinatafuta kupata sehemu kubwa zaidi ya thamani inayotokana na rasilimali zao. Kwa hiyo, ushindani wa uwekezaji na miundombinu unaenda sambamba na uwezekano wa kujenga minyororo ya uzalishaji inayokamilishana.
Lengo la dola bilioni moja ni kipimo, lakini ufuatiliaji unapaswa kuchunguza linajumuisha nini hasa: bidhaa zipi, ajira zipi, thamani iliyozalishwa nchini ni kiasi gani na wazalishaji watanufaikaje. Pia itabidi kufuatilia ikiwa hatua za sekta ya madini zinaambatana na uwezo wa kutosha wa kuchakata na ikiwa miradi ya kilimo inafikia maeneo ya vijijini. Mafanikio ya mabadiliko yaliyotangazwa yatapimwa kwa matokeo hayo, kama yatakavyopimwa kwa ongezeko la mapato.



