Mwanaharakati Mtanzania ametoweka nchini Kenya, umbali wa kilomita mia chache kutoka nchi yake. Kisa hiki kinauliza swali la moja kwa moja kwa mamlaka za Nairobi: zinawezaje kuwalinda watu waliohamia ughaibuni wakati usalama wao unaonekana kutishiwa kuvuka mipaka?
Kutoweka kuripotiwa katika kaunti ya Machakos
Twaha Mwaipaya, aliyekuwa mkuu wa uhamasishaji wa vijana katika chama cha upinzani cha Chadema nchini Tanzania, ametoweka baada ya madai ya kutekwa nchini Kenya. Amnesty International Kenya inasema tukio hilo lilitokea Jumapili, Oktoba 25, 2026, eneo la Kamulu, katika kaunti ya Machakos, mashariki mwa Nairobi. Tarehe hiyo ni muhimu: ni kumbukumbu ya mwaka mmoja tangu uchaguzi wa rais wa Tanzania wa Oktoba 29, 2025.
Kulingana na ushuhuda ulioripotiwa na Amnesty, Mwaipaya alikuwa kwenye teksi pamoja na rafiki yake wakati gari lilipowazuia njiani. Inadaiwa kuwa wanaume waliovaa vinyago walifunga milango ya gari na kumlazimisha dereva kuondoka na mwanaharakati huyo. Mwenza wake anadaiwa kufanikiwa kutoroka. Kufikia Oktoba 26, waliohusika na mahali aliko Mwaipaya hawakujulikana hadharani.
Chombo cha habari cha Kenya Citizen Digital pia kinaripoti kuwa madai ya kutekwa yalitokea Kamulu na kunukuu wito wa vuguvugu la asasi za kiraia la Tanzania, likitaka mamlaka za Kenya zibaini aliko mwanaharakati huyo. Chombo cha habari cha Tanzania The Chanzo kinasema kuwa maelezo yote ya shambulio hilo hayajathibitishwa kwa kujitegemea na kwamba hakukuwa na taarifa rasmi ya Kenya kuhusu kisa hicho iliyokuwa imetolewa wakati wa ripoti yake. Kwa hiyo, madai ya utekaji bado ni tuhuma nzito zilizotolewa na mashahidi na mashirika yaliyoripoti tukio hilo, wala si ukweli uliothibitishwa hadharani na uchunguzi rasmi.
Maisha ya uhamishoni yaliyodhoofishwa na mivutano ya kisiasa
Mwaipaya alikuwa amepata hifadhi Nairobi, kulingana na taarifa zilizotolewa na Amnesty. Aliendelea na shughuli zake mtandaoni na katika mitandao ya upinzani. Alikuwa ametaka Tundu Lissu, kiongozi wa Chadema, aachiliwe huru na akataka maandamano ya amani yafanyike wakati wa kumbukumbu ya uchaguzi.
Hali ya kisiasa nchini Tanzania imekuwa na mvutano tangu uchaguzi wa Oktoba 29, 2025. Chadema iliondolewa kwenye uchaguzi baada ya kukataa kutia saini kanuni za maadili ya uchaguzi, huku Tundu Lissu akiwa kizuizini na akikabiliwa na mashtaka ya uhaini. Amnesty International na Human Rights Watch zimeeleza kuwa ukandamizaji dhidi ya wakosoaji uliongezeka kabla na baada ya kura. Makadirio ya idadi ya watu waliouawa katika ghasia za baada ya uchaguzi yalitofautiana na bado yanabishaniwa: takwimu zilizotolewa na vyama au mamlaka hazipaswi kuchukuliwa kuwa sawa na idadi iliyothibitishwa na uchunguzi huru.
Shinikizo hilo la kisiasa tayari limekuwa na athari nchini Kenya. Januari 2025, mwanaharakati Mtanzania Maria Sarungi Tsehai alisema alitekwa Nairobi kabla ya kuachiliwa saa chache baadaye. Human Rights Watch pia iliandika kuhusu tukio hilo. Wapinzani wengine wa Tanzania wameripoti vitisho au majaribio ya kutekwa nchini Kenya. Matukio hayo yanaongeza wasiwasi wa watu waliohamia ughaibuni, lakini hayathibitishi ni nani aliyehusika katika kisa cha Mwaipaya.
Wajibu wa mamlaka za Kenya
Kwa Kenya, suala hili linahusu zaidi ya kumtafuta mtu aliyetoweka. Nchi hiyo inapaswa kubaini ikiwa uhalifu umetendeka katika eneo lake, kuwalinda mashahidi na kubaini kama mitandao inayovuka mipaka ilihusika. Katika taarifa zilizopitiwa, mamlaka za Kenya hazijathibitisha hadharani utambulisho wa watekaji wala uhusiano wowote wanaoweza kuwa nao na serikali.
John Kitoka, mkuu wa masuala ya nje na diaspora wa Chadema, alisema kuwa wapinzani wa Tanzania waliohamia ughaibuni wanahisi hawana ulinzi na wanafuatiliwa. Anasema Mwaipaya alikuwa ametoka kukutana na watu wake wa karibu na huenda mienendo yake ilikuwa ikifuatiliwa. Huu ni mtazamo wa kiongozi wa chama: unaangazia hofu ya upinzani, lakini si ushahidi wa utambulisho wa waliohusika.
Hali ya kisheria pia ni muhimu. Baadhi ya wanaharakati waliohamia ughaibuni hukumbana na matatizo ya kupata hadhi halali ya ukaazi au hifadhi, kulingana na kauli za Kitoka. Bila kutoa hitimisho kuhusu kesi binafsi ya Mwaipaya, hali ya kisheria isiyo na uhakika inaweza kufanya iwe vigumu kupata ulinzi na kuongeza hali ya kujitenga. Kwa hiyo, Nairobi, mashirika ya kutetea haki za binadamu na mamlaka wanakabiliwa na dharura mbili tofauti: kumpata mwanaharakati huyo na kuhakikisha usalama wa watu wengine wanaotishiwa.
Jaribio kwa ushirikiano wa Afrika Mashariki
Kenya na Tanzania ni wanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), muungano wa kikanda unaorahisisha ushirikiano wa kisiasa na kiuchumi. Ukaribu huu hurahisisha mawasiliano ya kila siku, lakini hauwezi kuchukua nafasi ya dhamana za uhuru wa nchi na ulinzi wa haki. Ikiwa mkimbizi au mtu aliyehamia ughaibuni atatekwa katika eneo la nchi jirani, hatua zinazochukuliwa lazima zijikite katika uchunguzi unaoweza kuthibitishwa na taratibu za kisheria, si dhana au kulipiza kisasi.
Tukio la awali la Maria Sarungi Tsehai lilikuwa tayari limeibua wito wa kuchunguza hatari zinazowakabili wapinzani kutoka nchi za kigeni nchini Kenya. Kisa cha Mwaipaya kinarudisha wajibu huo mbele. Kwa watu waliohamia ughaibuni, mji mkuu wa kikanda kama Nairobi unaweza kuwa kimbilio tu ikiwa ulinzi unaotolewa unatekelezwa, bila kujali uraia au maoni yao.
Hatua zitakazofuata zitategemea taarifa mahususi: uthibitisho rasmi wa kutoweka kwake, kufunguliwa kwa uchunguzi wa Kenya na matokeo yake, pamoja na taarifa yoyote ya kuaminika kuhusu aliko Mwaipaya. Kadiri kumbukumbu ya uchaguzi wa Tanzania inavyokaribia, namna Nairobi itakavyoshughulikia kesi hii itafuatiliwa nje ya mipaka yake, hasa na watetezi wa haki za binadamu na washirika wa EAC.



