Morogoro, mvua si tishio tu la kudhibiti. Kwa baadhi ya wakulima wadogo, inaweza pia kufungua fursa adimu ya kupanda tena, kubadilisha mazao na kupunguza gharama za umwagiliaji.
Chini ya milima ya Uluguru, shirika la Tanzania la Agriwezesha lilikuwa likiandaa miche ya mikarafuu, kakao na maembe kabla ya msimu wa mvua uliotarajiwa mwishoni mwa mwaka 2023. Lengo lilikuwa rahisi: kutumia maji yaliyopatikana kuchukua nafasi ya miti iliyokufa na kuharakisha kalenda ya kilimo.
Morogoro, kilimo kati ya milima na shinikizo la tabianchi
Mkoa wa Morogoro una nafasi muhimu katika kilimo cha Tanzania. Uwanda wake, miinuko na maeneo ya chini ya milima yana mashamba ya familia, mazao ya chakula na mashamba ya miti ya matunda. Ukaribu wake na Dar es Salaam pia unaimarisha fursa za biashara, ingawa wakulima walio mbali na barabara kuu bado hukabiliwa na ugumu wa kufikia masoko.
Mji mkuu wa kisiasa, Dodoma, uko katikati ya nchi. Hata hivyo, Morogoro ni sehemu ya eneo jingine lenye umuhimu wa kimkakati: ukanda wa mashariki na Jumuiya ya Afrika Mashariki, EAC, inayozikutanisha nchi kadhaa za eneo hilo kwa ajili ya ushirikiano wa kiuchumi na biashara.
Katika eneo hili, wakulima bado hutegemea kwa kiasi kikubwa kalenda ya mvua. Mashamba yasiyo na mfumo wa umwagiliaji hulazimika kusubiri mvua za kwanza kabla ya kupanda miche michanga. Kwa hiyo, mvua za kawaida zinaweza kupunguza gharama. Kinyume chake, mvua kubwa mno zinaweza kusomba udongo, kuharibu miche au kusababisha mafuriko.
El Niño ni hali ya joto la mara kwa mara la maji ya juu ya uso wa bahari katika Pasifiki ya ikweta. Inaweza kubadilisha mifumo ya mvua mbali sana na eneo hilo. Nchini Tanzania, mamlaka za hali ya hewa zilitangaza hatari ya mvua nyingi katika kipindi cha Oktoba hadi Desemba 2023, huku kukiwa na uwezekano wa kuendelea hadi Januari 2024.
Kupanda mapema, lakini bila kuhatarisha miti michanga
Agriwezesha, shirika lisilo la kiserikali lililoanzishwa mwaka 2019, huwasaidia wakulima wadogo kuhusu mbinu za uzalishaji, uhifadhi wa udongo na upatikanaji wa masoko. Mradi wake wa kilimo mseto unaunganisha miti na mazao ya kilimo ili kuongeza mapato na kuboresha ufunikaji wa ardhi kwa mimea.
Katika kitalu chake, shirika lilihifadhi aina kadhaa za mimea iliyokusudiwa kupandwa katika mashamba ya wakulima. Miche ya mikarafuu yenye umri wa takriban miezi sita ilikuwa pamoja na kakao na maembe yaliyokuwa tayari kupelekwa mashambani. Wakati wa kuipanda ulitegemea zaidi kuanza kwa mvua za kutosha na za kawaida.
Kwa Deograsia Ignas, mwanzilishi wa Agriwezesha, kipindi hicho kingeweza kutumika kuchukua nafasi ya miti iliyopotea katika msimu uliotangulia. Hivyo wakulima wangeweza kutumia msimu uliofuata kupanda miti mipya, badala ya kufanya kwa pamoja upandaji wa kuchukua nafasi ya iliyopotea na upanuzi wa bustani za miti ya matunda.
Hata hivyo, mkakati huu hauondoi hatari. Mvua kubwa inaweza kusaidia shamba moja na kuharibu jingine. Yote hutegemea mteremko, aina ya udongo, ubora wa mifereji ya maji na hali ya miche.
Katika kitalu hicho, mtunza bustani Mustafa Mtawa alisema alikuwa amechimba mifereji ya kupitisha maji ili kuyaelekeza mbali na vyungu na kupunguza uharibifu. Hatua hii inaonyesha hali halisi ambayo mara nyingi haionekani sana katika sera za tabianchi: maandalizi hutegemea pia maboresho madogo yanayofanywa katika kiwango cha shamba au kijiji.
Fursa yenye masharti
Mvua zilizotabiriwa zingeweza kusaidia mazao ya muda mfupi katika maeneo ya milimani. Pia zingeweza kurahisisha miti ya matunda na misitu kuota tena, iwapo wakulima wangepata miche bora na ushauri wa kitaalamu.
Ufanisi wa upandaji hautegemei maji yaliyopatikana pekee. Aina ya mti inapaswa kuendana na mwinuko, udongo na fursa za soko. Mwembe, mti wa kakao au mkungu hauwi na ratiba sawa ya uzalishaji. Mkulima pia anapaswa kuulinda mti mchanga dhidi ya mmomonyoko wa udongo, magonjwa na wanyama.
Tovuti rasmi ya Agriwezesha inasema kuwa mradi wake wa kilimo mseto katika wilaya ya Mvomero, mkoani Morogoro, uliwezesha kupandwa kwa miti 444 067 na kurejeshwa kwa zaidi ya hekta 853. Takwimu hizi ni sehemu ya taarifa ya matokeo iliyotolewa na shirika hilo. Hata hivyo, zinaonyesha ukubwa ambao mipango ya eneo husika inaweza kufikia inapounganisha uzalishaji wa kilimo na urejeshaji wa ardhi.
Wakala wa Huduma za Misitu Tanzania pia una kituo cha uzalishaji wa miche Morogoro. Kituo hiki kinaonyesha kuwa upandaji miti ni sehemu ya sera za umma za uhifadhi na upatikanaji wa mbegu, mbali na miradi ya mashirika pekee.
Kuanzia utabiri wa hali ya hewa hadi usimamizi wa maeneo
Mwezi Septemba 2023, mamlaka za Tanzania ziliwakutanisha mjini Morogoro wajumbe wa kamati za mikoa za usimamizi wa majanga. Mkutano huo ulilenga kuziandaa serikali, huduma za hali ya hewa, timu za uokoaji na serikali za mitaa kukabiliana na uwezekano wa mvua kubwa zinazohusishwa na El Niño.
Uratibu huo ulikuwa muhimu, kwa sababu mvua zilezile zinaweza kuleta matokeo tofauti sana. Katika maeneo ya vijijini, zinaweza kusaidia mazao na kujaza akiba ya maji. Katika vitongoji vya mijini vilivyojengwa katika maeneo yaliyo hatarini, zinaweza kufunga barabara, kuharibu makazi na kuvuruga shughuli za biashara.
Wakulima walio na vifaa bora wanaweza kulinda vitalu vyao, kuboresha mifereji na kuchagua wakati wa kupanda. Wakulima wenye rasilimali chache zaidi hukabiliwa kwa kiwango kikubwa na upotevu wa miche, mmomonyoko wa udongo na ucheleweshaji wa kuuza mazao. Kwa hiyo, suala la tabianchi pia linahusu upatikanaji wa miundombinu, mikopo, taarifa na masoko.
Takwimu za Mamlaka ya Hali ya Hewa Tanzania zinathibitisha kwamba mwishoni mwa mwaka 2023 kulikuwa na vipindi kadhaa vya mvua kubwa, katika muktadha ulioathiriwa na El Niño na hali chanya ya dipoli ya Bahari ya Hindi. Zinakumbusha kanuni muhimu: utabiri wa mvua nyingi si hakikisho la mavuno.
Suala muhimu kwa Afrika Mashariki
Morogoro, uzoefu wa Agriwezesha unaonyesha mbinu inayoweza kuwa na manufaa kwa eneo hili. Si suala la kushangilia El Niño wala kupuuza hatari zake. Ni suala la kubadili utabiri kuwa maamuzi ya vitendo: kulinda vitalu, kupanda kwa wakati unaofaa, kurejesha udongo na kubadilisha vyanzo vya mapato.
Mwelekeo huu unaendana na vipaumbele vya Afrika Mashariki, ambako mabadiliko ya mvua yanaathiri kilimo, miundombinu na bei za vyakula. Pia unasisitiza umuhimu wa huduma za kitaifa za hali ya hewa na tahadhari za maeneo husika. Taarifa yenye manufaa inapaswa kuwafikia wakulima kwa namna inayoeleweka na mapema vya kutosha ili waweze kufanya maamuzi.
Kwa wakulima wa Tanzania, hatua inayofuata ni kupima ni miti mingapi iliyostahimili mvua, ni miche ipi iliyoanza kuota na ni maboresho gani yaliyopunguza hasara. Ni katika kiwango hiki, shamba baada ya shamba, ndipo umuhimu wa fursa iliyotangazwa Morogoro utakapothibitishwa.



