Utajiri unaovutia pia vurugu
Nchini Côte d’Ivoire, dhahabu si ahadi ya mapato tu. Katika maeneo kadhaa, imekuwa ishara ya mvutano wa wenyeji, uharibifu wa ardhi na changamoto za usalama. Kwa hiyo, mjadala hauhusu tena mashimo ya uchimbaji ya siri pekee. Unagusa pia uwezo wa serikali kudhibiti eneo lake, kulinda mikondo ya maji na kutoa njia mbadala kwa maelfu ya vijana wanaovutiwa na uchumi huu wa haraka.
Suala hili ni sehemu ya mwelekeo mpana zaidi wa kitaifa. Yamoussoukro, mji mkuu wa kisiasa, iliandaa warsha ya ngazi ya juu kuhusu kuratibu juhudi za kukabiliana na uchimbaji haramu wa dhahabu. Wakati huohuo, idara za kiufundi ziliendelea na operesheni za ardhini kaskazini mwa nchi. Hali hii ya mambo kutokea kwa wakati mmoja inaonyesha wazi mbinu inayotafutwa: kuratibu maamuzi ya kiutawala, shinikizo la kiusalama na ufuatiliaji wa maeneo husika.
Jibu linalounganisha ukandamizaji, ujasusi na usimamizi wa wenyeji
Wakikutana Yamoussoukro kuanzia tarehe 4 hadi 5 Septemba 2026, wakuu wa mikoa walitangaza nia ya kulenga kutokomeza hali hii ndani ya miezi sita katika maeneo yao ya utawala. Warsha hiyo iliongozwa na Fidèle Sarassoro, katibu mtendaji wa Baraza la Usalama wa Taifa, akiwa pamoja na mawaziri wanaohusika na Usalama, Maji na Misitu, na Mazingira. Mikutano hiyo ilizaa kifurushi cha hatua kuanzia ujasusi hadi kuunda vikosi maalumu, pamoja na kuimarisha sheria. Serikali pia inafikiria kuwasilisha haraka miswada kwa Baraza la Mawaziri.
Ujumbe wa kisiasa uko wazi: Côte d’Ivoire inataka kuacha mtindo wa operesheni za hapa na pale na kuanzisha mfumo thabiti zaidi. Mwelekeo huu unaendeleza maamuzi ambayo tayari yalichukuliwa na Baraza la Usalama wa Taifa. Julai 2024, baraza hilo lilisema kuwa Kikosi Maalumu cha Kupambana na Uchimbaji Haramu wa Dhahabu, kilichoanzishwa mwaka 2021, na Kikosi Maalumu cha Ufuatiliaji na Uingiliaji vilikuwa vimeleta matokeo makubwa, huku likitaja pia upinzani mkali wa wenyeji. Hati rasmi ilitaja pia ushirikiano wa kuvuka mipaka na Ghana wa kufuatilia mito ya Tanoé na Bia, njia mbili nyeti mashariki mwa Côte d’Ivoire.
Ardhini, shinikizo liliongezeka zaidi mwanzoni mwa Septemba 2026. Katika Poro, Kikosi Maalumu cha Ufuatiliaji na Uingiliaji kiliharibu maeneo mawili ya uchimbaji wa siri huko Oumbolo na Tangafla. Katika Sud-Comoé, mamlaka zilianzisha mashauriano na jamii zinazoishi kandokando ya mito, hasa maeneo ya Aboisso, ambako athari za kiuchumi na kimazingira za hali hii zinaonekana wazi. Kwa hiyo, serikali inatumia njia mbili: kutumia nguvu dhidi ya maeneo ya uchimbaji na kutafuta washirika wa wenyeji ili kuvunja mitandao inayowezesha shughuli hizo kuanza tena.
Mapambano dhidi ya dhahabu ya siri yanafichua nini
Takwimu zinaonyesha ukubwa wa tatizo. Serikali inasema maeneo 8,500 yaliharibiwa kati ya Julai 2021 na Julai 2026, huku zaidi ya maeneo 1,000 yakikaliwa au kukaliwa tena katika kipindi hicho, kwa mujibu wa takwimu rasmi zilizochapishwa wiki hii. Baraza la Usalama wa Taifa lilikuwa tayari limetangaza mwaka 2024 kuwa maelfu ya mitambo ya kuchimba dhahabu majini, mashine za kusaga mawe na vifaa vingine viliharibiwa. Pia lilibainisha kuwa uhasama wa baadhi ya jamii za wenyeji ulitatiza shughuli za vikosi vilivyohusika. Kwa maneno mengine, uchimbaji haramu wa dhahabu hauendelei kwa sababu tu ya uwezo wake wa kuhama. Pia unaendelezwa na ushirikiano wa siri, maslahi ya kiuchumi na ukosefu wa njia mbadala endelevu.
Athari zake hazihusu usalama pekee. Uchimbaji wa siri huharibu ardhi ya kilimo, huchafua mikondo ya maji na kuhatarisha upatikanaji wa maji safi ya kunywa. Huathiri moja kwa moja familia za vijijini, pamoja na sekta za kilimo na uchumi wa masoko katika maeneo ya pembezoni mwa miji. Katika maeneo kadhaa, wananchi tayari wanakabiliwa na athari mbili: kupoteza ardhi inayolimika na ushindani wa shughuli yenye malipo makubwa zaidi kwa muda mfupi, lakini inayoharibu kwa muda wa kati. Kwa hiyo, tatizo si la polisi pekee. Ni la kijamii, ardhi na uchumi.
Hapo ndipo mjadala wa kisiasa wa Côte d’Ivoire unapofichua mengi. PDCI-RDA inaona kuwa miezi sita ni muda mrefu mno wa kusubiri hatua. PPA-CI nayo inashutumu utawala wa sasa kwa kuruhusu hali ya kulegeza masharti izidi kuota mizizi. Ukosoaji huu ni sehemu ya mzozo mpana kuhusu uwepo wa serikali katika maeneo na ugawaji upya wa mapato ya uchimbaji madini. Kwa upande mwingine, serikali inasisitiza umuhimu wa kuchukua hatua kwa awamu: ukandamizaji, uhamasishaji, usimamizi wa jamii na ukarabati wa maeneo yaliyoharibiwa.
Serikali pia inataja mikakati mingine, kama vile kukarabati ardhi zilizoathiriwa, kutumia programu zinazohitaji nguvu kazi nyingi na kuimarisha ushirikiano na nchi jirani. Mbinu hii ni muhimu kwa kuwa uchimbaji haramu wa dhahabu mara nyingi hutumia njia zilezile za biashara na uhamaji wa kuvuka mipaka. Katika eneo la ECOWAS, ambako mipaka bado hupitika kwa urahisi na mabonde ya mito yanashirikishwa, hakuna nchi inayoweza kukabiliana na biashara hiyo peke yake. Kwa hiyo, Côte d’Ivoire inajaribu kuweka jibu la kitaifa, lakini inatambua kuwa mafanikio yatategemea pia washirika wa kikanda, hasa katika maeneo ya mpakani na Ghana, Mali, Burkina Faso na Liberia.
Uamuzi wa Côte d’Ivoire wenye athari za kikanda
Zaidi ya hali ya Côte d’Ivoire, suala hili linahusu Afrika Magharibi nzima. Uchimbaji haramu wa dhahabu unaendeleza mifumo isiyo rasmi ya ufadhili, migogoro kuhusu matumizi ya ardhi na uharibifu wa mifumo ya ikolojia. Pia unaonyesha mvutano unaofahamika barani: jinsi ya kubadili rasilimali asilia kuwa utajiri wa umma bila kuruhusu uchumi sambamba unaokua kwa kasi zaidi, lakini unaogharimu zaidi jamii? Jibu la Côte d’Ivoire, lililojengwa kuzunguka Yamoussoukro, linaonyesha kuwa serikali bado inaweza kuchukua hatua ya kwanza inapokubali kuunganisha usalama, utawala, mazingira na mashauriano ya wenyeji.
Hatua inayofuata itategemea utekelezaji. Sheria zilizotangazwa zitalazimika kupitishwa. Vikosi maalumu vitalazimika kupelekwa kazini. Wakuu wa mikoa watalazimika kutimiza ahadi zao katika wilaya. Na jamii zitalazimika kuona wazi kuwa eneo lililofungwa halifunguliwi tena baada ya wiki chache kwa sura nyingine. Ni kwa sharti hilo tu ndipo “kutovumilia kabisa” kutaacha kuwa kauli mbiu na kuwa sera endelevu ya umma.



